20/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

سوزن دوزی بلوچ

سوزن دوزی بلوچ

سوزندوزي نقوش هندسي، با استفاده از نخ هاي ابريشمي و گاه پشمي ظريف، با رنگهاي شاد بر روي لباسهاي محلي بلوچستان

سوزن دوزی بلوچ

سوزندوزي نقوش هندسي، با استفاده از نخ هاي ابريشمي و گاه پشمي ظريف، با رنگهاي شاد بر روي لباسهاي محلي بلوچستان

سوزن دوزی بلوچ

سوزن‌دوزی یا نخ‌دوزی یا گل‌دوزی یکی از روش‌های دیرینه آرایش جامه است، که خصوصا در میان زنان بلوچ هنری رایج است.

« سوزن دوزی بلوچ » یکی از رودوزی های زیبا و سنتی ایران و هنری بسیار زیبا و کاربردیست ، مختص به بلوچستان است که به آن « بلوچی دوزی » نیز می گویند. در طی این سوزن دوزی ، تمام یا قسمت اعظم پارچه از کوک و بخیه های رنگین پر می شود.

در غرب ایران، قطعاتی از منسوجات سوزن‌دوزی شده با نقش‌های پیچیده که تاریخ ساخت آن‌ها به شش هزار سال پیش از میلاد مسیح می‌رسد، پیدا شده است.

سوزن دوزی بلوچ

تاریخچه سوزن دوزی بلوچ

روزگار سیاه این هنر رازآلود تاریخی

هنر سوزن دوزی جزء معدود هنرهایی است که تاکنون هیچ اثر مکتوب و مستقلی از گذشته به شکل، نوع و اهمیت آن نپرداخته. گرچه با مطالعه دقیق آثار بازمانده در موزه ها و کتاب های منتشر شده در خارج از کشور پی به اهمیت و ضرورت حضور آن حتی در زندگی امروزی می بریم.

از آن زمان که استخوان تیز پرندگان و ماهی ها به عنوان سوزن به کار گرفته می شد تاکنون که سوزن ها با اشکال مختلف در دسترس است، از سوزن دوزی به عنوان هنری تزئینی استفاده شده است.

این سوزن دوزی از اوایل اسلام در میان بلوچ ها وجود داشته و در دوره «ایلخانی» و به خصوص دوره «تیموری»و «صفوی» بسیار رواج پیدا کرده بود.

سوزن‌دوزی بلوچ هنر ظریف و پر سابقه‌ای است، که هیچ کس به درستی نمی‌داند از چه زمانی در ایران رواج یافته است و در کتب تاریخی کم‌تر از آن یاد شده است. با این وجود می‌توان گفت کار بلوچ‌دوزی که همان گل ابریشم دوخته بر پارچه‌هاست و در دوره‌ای با صنعت تولید ابریشم رابطه داشته است.

در کتاب آخرین ماموریت، نوشته مغرالدین مهدی، راجع به سوزن‌دوزی آمده: یکی از صنایع که در حد خود بسیار زیبا و ارزنده است، صنعت دوزندگی و دست‌دوزی جلیقه و لباس زنانه است. مانند ترمه، دست دوزی می‌نمایند و با نهایت زیبایی و با ابریشمی که با رنگ‌های طبیعی رنگ کرده‌اند و رنگش ثابت است و هیچ وقت از بین نمی‌رود، نخ‌دوزی می‌کنند. صدها مربع و مستطیل و لوزی می‌دوزند، یک اندازه که اگر با پرگاری دقیق اندازه‌گیری کنند سرمویی تفاوت ندارد.

این هنر از شیوه زندگی ساده و دور از تجمل و همچنین سنت های این قوم ریشه گرفته است و در واقع سند و هویت و موجودیت زنان بلوچ است.

در بلوچستان مهم ترین شیوه تزئین لباس همین رودوزی زیبا می باشد که در نهایت دقت و ظرافت دوخته می شود. پیراهن زنان با چهار قطعه تزئین می شود ؛ یک قطعه پیش سینه ، دو قطعه سر آستین ، یک قطعه در زیر پیش سینه که به طور عمودی تا پایین پیراهن دوخته می شود و همچنین جیب که در اصطلاح محلی به آن « پَندول » می گویند. همچنین پایین لباس ( پاچه شلوار ) نیز سوزن دوزی می شود.

لباس بلوچ

پیشینه سوزن دوزی

سوزن دوزی این هنر پرجذبه را نمی توان به زمان خاصی اختصاص داد اما اگر بخواهیم زمان به فعلیت رسیدن آن را بررسی کنیم شاید در حدود 100 یا 200 سال پیش از ظهور اسلام و آمدن اسلام به ایران مربوط باشد که قومی به نام اسلاوها به ناحیه ای از بلوچستان آمده و در آنجا سکنی گزیدند. این گروه از اسلاوها از طریق جاده ابریشم به این منطقه آمده بودند (این منطقه در حال حاضر جز خاک پاکستان است و در مرز افغانستان و پاکستان قرار دارد). این ناحیه را که این گروه برای سکونت خویش برگزیده بودند به علت اینکه مسیحی بودند و آئین اسلام را قبول نداشتند کافرستان می گفتند که این قوم پرورش کرم ابریشم و به دست آوردن نخ از پیله های ابریشم و استفاده از آن را در پارچه بافی و سوزن دوزی به زنان بلوچ آموختند.

به همین سبب بلوچستان، این خطه گسترده و خشک با مردمان سختکوش و خستگی ناپذیرش خاستگاه یکی از ظریف ترین هنرهای دستی ایران است.

لباس سوزن دوزی شده زنان بلوچ

مواد اولیه سوزن دوزی بلوچ

نخ : از نخ ابریشمی یا پنبه ای یا آکرلیک استفاده می کنند ؛ در قدیم بیشتر از نخ های ابریشم استفاده می شد. هنرمندان از نخ های D.M.C (دمسه) فرانسوی که بسیار مرغوب است و یا از نخ های پاکستانی استفاده می کنند. نخ پاکستانی به دلیل همجواری با پاکستان در این منطقه رواج بیشتری دارد.

نخ ها در رنگ های مختلف به کار برده می شوند ؛ بیشتر به رنگ تیره و 80% انواع رنگ قرمز انتخاب می شوند. به طور کلی رنگ نخ در این سوزن دوزی به سه شکل رواج دارد :

یک رنگ ( قهوه ای یا سیاه یا سفید )

دورنگ ( قهوه ای و قرمز )

هفت رنگ که از شش رنگ استفاده می شود ولی به این نام معروف است.( قهوه ای ، سبز ، زرد ، آبی ، سفید ، سیاه )

ترتیب رنگ ها در این سوزن دوزی بسیار اهمیت دارد و اگر رعایت نشود از زیبایی کار کاسته می شود. البته ترتیب رنگ در هر منطقه متفاوت می باشد.

پارچه : برای سهولت دوخت پارچه باید از دو ویژگی برخوردار باشد:

تار و پودی مشخص داشته باشد که در اصطلاح به آن شش تاری می گویند.

تار و پودش راست بوده و کج راه نباشد

سوزن ، قیچی ، انگشتانه ، گاه آینه ، پولک ، منجوق

نقوش سوزن دوزی بلوچ

نقوش سوزن دوزی بلوچ

هنر دست زنان بلوچ چنان دارای جذابیت و انعطاف است که اکثر طراحان لباس و مد ایرانی و همچنین سایر صنایع تولیدی طرح های صورت گرفته را با محوریت سوزن دوزی بلوچ و با الهام از نقش و نگار این هنر دست زنان ایرانی مزین می نمایند.

امروزه اکثر البسه های تولیدی ایرانی نظیر مانتو و یا روسری و همچنین لباس هایی که حتی از کشور چین تولید می شود مزین به نقش و نگار و اشکال سوزن دوزی بلوچ هستند البته این طرح ها اکثراً کار دست نیست و بیشتر بصورت چاپی انجام می شود اما در برخی پوشاک ایرانی و برندهای معتبر از اصل سوزن دوزی بلوچ مورد استفاده قرار می گیرد.

نقش و نگار عامیانه این سوزن دوزی بیانگر سنن ، نوع معیشت ، باور ها و اعتقادات این مردم می باشد. این نقوش پیچیدگی و ابهامی ندارند و از ترکیب خطوط شکل می گیرند. این نقوش را با توجه به عوامل مختلف می توان به انواع گوناگونی تقسیم بندی کرد :

با توجه به نوع پارچه ، به دو دسته تقسیم می شوند :

برخی طرح ها فقط بر روی پارچه شش تاریکه تار و پودی مشخص دارد دوخته می شوند مانند سراوانی دوچ ، پرکار ، جَوَک و …

برخی طرح ها هم هستند که بر هر پارچه ای قابل دوختن می باشند.

نقوشی که به وسیله مهر که در اصطلاح محلی به آن تَپه (tappa) می گویند ، دوخته می شوند ؛ مانند مِزچُک ، کَپ نال و … و نقوش بدون استفاده از مهر مانند تک زر افشان ، مُرگ پانچ

می توان با توجه به میزان ظرافت به کار رفته در آن به پُرکار ، میان کار ، کم کار تقسیم شود.

می توان با توجه به اولین محل یا شهری که دوخت در آنجا انجام شده ، آن را تقسیم بندی کرد ؛ مانند کویته دوچ ، سراوانی دوچ

طبقه بندی مفاهیم نقش و نگار های بلوچ :

گل و گیاهان ، ابزار و وسایل زندگی ، زیورآلات ، عناصر طبیعت مثل ماه و خورشید ، حیوانات اعم از پرندگان و خزندگان و آبزیان ، واژه هایی در تمجید انسان یا اعضای بدن انسان بخصوص چشم ، ابرو و مژه ، ذهن و تخیل

اما به طور کلی طرح ها به دو نوع ساده و مرکب تقسیم بندی می شوند . منظور از طرح ساده ، سادگی نوع دوخت نیست ، بلکه معرفی یک نقش می باشد. این نقوش از تنوع بسیار زیادی برخوردار است که نمیتوان به همه آن ها اشاره کرد. در ادامه به بررسی نمونه هایی از این نقوش زیبا می پردازیم.

طرح های ساده سوزن دوزی بلوچ

جَوَک (jawak) : نام گردنبندیست که از زیورآلات بانوان بلوچ محسوب می شود. به شکل لوزی در ابعاد مختلف است که در وسط آن لوزی کوچکی قرار دارد که بر راس های آن عدد هفت به صورت باز و حجیم قرار گرفته است.

روچ بَر (ročbar) : خطوطی متقاطع به صورت هفت ، هشتی هستند که میان دو خط موازی قرار گرفته اند و از پشت پارچه دوخته می شوند. به این نقش بیشتر گوَرکَش می گویند. در سراوان به آن « کلا / k’l’ » یا « لاهاری / L’h’ri ) گفته می شود.

چَکَن : خطوط عمودی ریزی که به موازات هم قرار می گیرند.

جالار (j’l’r) : خطوط موازی عمودی میان دو خط افقی است که در رنگ های مختلفی دوخته می شود. به طرح « کپ نال » نیز جالار گفته می شود چرا که با این طرح دوخته شده و لوزی شکل می شود. جالار در مناطق سرباز ، سراوان ، « جالَد / j’l’d » خوانده می شود.

تَتُک (tatok) : همان جالار است.

بَتَنو (batanu) : به آن « بَتنُک / batnok » نیز گفته می شود. چهار مربعی که به شکل + در کنار یکدیگر قرار گرفته اند که یکی در وسط و سه مربع دیگر به اضلاع چسبیده اند. داخل هر کدام از این بعلاوه ها ، طرحی هشت ضلعی به شکل حرف انگلیسی «I» می باشد.

صَبا صَبا (sab’ sab’) : به علامت < در ریاضی شباهت دارد و با خطوط ریزی پوشده شده است.

کِتّار پادَک (kett’r-e-p’dak) : به معنای پای حشره است و طرحی مشابه آن دارد.

مُرگ پانچ (morg p’nc) : شبیه پای مرغ است .

نقوش سوزن دوزی بلوچ

کَپُّک (kapok) : لوزی ای که بر سه راس آن لوزی و بر راس دیگرش مثلثی است که با لوزی های کوچک پر شده است.

پُرُّک ( porrok) : نقش گلی در رنگ های مختلف است . آینه کوچک دایره ای شکلی در وسط قرار می گیرد و گلبرگ ها به شکل دایره هایی ریز در اطراف آینه قرار می گیرند. این نقش در فنوج و لاشار رواج دارد.

ماه ءُ روچ ( m’h-o-roč) : روچ یه معنای خورشید است. این طرح هلال ماهی است که خورشید را در بر گرفته. به این طرح زیبا ، چمّ بُروان نیز گفته می شود.

دارُک (d’rok) : شبیه گورکش یا روچ بر است با این تفاوت که خطوط با فاصله قرار گرفته اند.

گورچَم (gor čamm) : به آن اسپید سر نیز می گویند. دو خط موازی با فاصله کم که داخل آن با خطوط سیاه و سفید پر شده است. گاهی به جای این خطوط از دایره های ریز و یا علامت < استفاده می کنند.

مَندءُ بُلو (mand-o-bollu) : لوزی ای که بر راس های آن سه مثلث کوچک روی هم قرار گرفته و دو مثل کوچ در امتداد اضلاع لوزی واقع شده که در کنار مثلث های قبلی ، مثلث کوچکی را بوجود آورده است. به این مثلث های کوچک « شَرّین جَنِک » گفته می شود.

بورُّک (burrok) : طرح لوزی ای که راس های آن سه خط کوچک همانند کاکل منشعب و تکرار شده است.

بهار : شبیه طرح بورک است با این تفاوت که به جای خطوط منشعب ، سه کلبرگ کوچک قرار دارد.

چَمّ ماهی (čamm m’hi) : به چشم ماهی شباهت دارد که زنجیروار در پی هم قرار دارند.

شیرازه یا شیرازَگ (sir’za / sir’zag) : طرح آن به شکل خطوطی مورب و موازیند که زایده هایی از آن ها منشعب شده و به هم وصل می شوند. این نقش در بخش دامن شهرستان ایرانشهر رایج است.

نقوش سوزن دوزی بلوچ
نقوش سوزن دوزی بلوچ

طرح های مرکب

سراوانی دوچ (s’r’wani Doč) : اولین نوع سوزن دوزی بر روی پارچه های شش تاری است و اولین بار در منطقه سراوان دوخته شد. از معروف ترین دوخت های سراوان است و ترکیبی از نقوش کپ نال ، گورچم ، جالار ، روچ بر و بَتَنو می باشد.

کویته دوچ (kweta Doč) : از زیباترین و معروف ترین نقوش شهر کویته بلوچستان پاکستان است و ترکیبی از نقوشی چون کپ نال ، گورچم ، جالار ، شیرگو می باشد.

گل بادام : طرح بته جقه ایست که در دو طرف آن دو خط مارپیچ قرار دارد.

تاج پادشاه : شبیه تاجی است که از قسمت پایین به دو خط موازی متصل است.طرح بُنُک و دو خط موازی دیگر به صورت افقی در آن دیده می شود.

کُردَلُک (kordalok) : طرح مربعیست که در دو گوشه بالا و پایین در قسمت پیش سینه به کار می رود و شامل نقوشیست که از خطوط عمود بر هم شکل می گیرد. در منطقه سراوان به این نقش « کوهَلُک / kohalok » می گویند.

گِرءُ هِل (Ger-o-hell) : یعنی بگیر و بگذار ، که منظور به کارگیری یک در میان لوزی هاست. به شکل 7 بوده و درون آن با مربع های ریزی پوشیده شده است.

نقوش سوزن دوزی بلوچ

دل بنده (Del Banda) : به معنای دل بستگی به طرح است.چند ضلعی است که به دو خط موازی متصل شده ، دو خط موازی دیگر با فاصله به موازات ان تکرار شده و بین این خطوط با گل و آینه تزئین می شود. داخل آن چند ضلعی دو مثلث کوچک است.

شمس بانور (šama b’nōr) : به قطعه طلایی که به پیشانی عروس بلوچ می بندند شمس می گویند.این طرح همانند آن شمس اما برعکسش بوده و کنار آن گلبوته ای قرار دارد.

دلکَش دست مَرَس (Delkašš Dastmaras) : یعنی دل می خواهد اما دست به آن نمی رسد.این طرح ترکیبی از نقوش کَشُّک ، گورچم ، جالار و کپ نال است.

کوه سر عاشق : ترکیبی از جالار ، آینه ، گورچم است و جالار با خفت رنگ دوخته می شود.

سوزن دوزی بلوچ

موارد مصرف سوزن دوزی بلوچ

از این سوزن دوی زیبا برای تزئین سر آستین ، دور یقه و پیش سینه لباس زنان استفاده می شود. سوزن دوزی هایی که به صورت نوارهایی با عرض متفاوت تولید شده در محصولاتی چون رومیزی ، پرده ، کلاهک آباژور، کیف زنانه ، جلد عینک ، قوطی سیگار ، جلد آلبوم و … به کار برده می شوند.

برای تشخیص سوزن دوزی بلوچستان از سوزن دوزی بلوچستان پاکستان لازم است تفاوت های میان آن دو را بشناسیم .

تفاوت در نقوش : برخی از نقوش خاص بلوچستان پاکستان است ؛ مانند مُرگ ءُ چورگ ، مَند ءُ بُلو .

تفاوت در نحوه کار : کار دوخت بلوچ های پاکستان ظریف تر است.

تفاوت در استفاده از مهر : مهر در ایران کاربرد بیشتری دارد. استفاده از مهر برای طرح ، کار دوخت را آسان تر می کند اما کیفیت دوخت بدون مهر بیشتر و قیمت آن بالاتر است. مهر بعضی از طرح ها ساخته شده است مانند : صبا صبا .

تفاوت در انتخاب رنگ : سوزن دوزی های بلوچستان پاکستان در رنگ های شاد ، روشن و کمرنگ است اما در ایران از رنگ های تیره و پررنگ مانند قهوه ای پررنگ متمایل به سیاه و زرشکی تیره استفاده می کنند.

نقوش سوزن دوزی بلوچ

تفاوت در شکل آینه در مدل های آینه ای : بیشتر آینه ها در هر دو منطقه به شکل دایره و مربع مورد استفاده قرار می گیرند.اما اشکال لوزی ، قلب ، بادامی نیز در سوزن دوزی بلوچ پاکستان به چشم می خورد.

تفاوت در فرآورده های سوزن دوزی : در پاکستان این سوزن دوزی بیشتر بر روی لباس انجام می شود اما در ایران موارد مصرف بیشتری دارد مانند رومیزی ، پرده و …

مهم ترین مراکز سوزن دوزی بلوچستان

ایرندگان ، اسپکه ، سیب سوران ، سراوان ، سورمیچ ، شهریانچ ، دبگزان فنوج ، هریدوک ، کوپچ ، پیپ ، دامن ، محمدآباد ،چانف ، مهنت ، ورکات ، قاسم آباد ، بمپور ، مارندگان ، خاش ، مته سنگ ، گشت ، سوران ، کله گان ، کوانگ ، بمپور ، اسماعیل آباد و زاهدان

نکاتی که باید قبل از انجام این سوزن دوزی به آن توجه داشت :

جنس پارچه ترجیحا نخی و نخ های مورد استفاده از جنس ابریشم باشد

«پرکار» یا « کم کار» بودن و همچنین ظرافت نخ بسیار مهم است و در تعیین ارزش و قیمت گذاری موثر است

هماهنگی و رنگ بندی مناسب نخ ها بر ارزش کار می افزاید.

رودوزی های مکمل سوزن دوزی بلوچ

نوار دوزی

به دوخت نوار های آماده که معمولا بر روی لباس ، رومیزی ، بقچه ، روسری و … دوخته می شود «نوار دوزی» گفته می شود که یکی از رودوزی های زیبا و سنتی ایران می باشد. قیطان دوزی نیز نوعی نوار دوزی است با این تفاوت که در قیطان دوزی به جای نوار ، از قیطان استفاده می شود.

نوار دوزی یکی از دوخت های مکمل سوزن دوزی در سیستان و بلوچستان می باشد. بانوان بلوچ برای صرفه جویی از کناره های اضافی پارچه استفاده کرده و بر روی آن نقوش زیبای بلوچ را سوزن دوزی می نمایند. این نوارهای سوزن دوزی شده در کارهای تکمیلی و تلفیقی کاربرد فراوانی دارد.

سوزن دوزی بلوچ

پریواردوزی

«پریواردوزی» از رودوزی های بسیار ظریف و سوزندوزی های اصیل ایران به خصوص در خطه هرمزگان می باشد. در گذشته به نوعی پارچه که در نهایت لطافت و ظرافت بوده و همچون مخمل کمی پرز داشته «پری» می گفتند. « پریوار دوزی » نیز نوعی سوزن دوزی است که بخیه های دوخته شده بر روی پارچه ، پس از اتمام کار حالتی شبیه به مخمل پیدا می کنند.

نام اصیل این دوخت از زیبایی پرهای ظریف و بلند طاووس گرفته شده و کلمه پریوار یعنی به حالت پر دوختن و یا حالت ابریشمین دوختن می باشد ازاین هنر درتابلوهای هنری و البسه می توان استفاده نمود. این هنر اصیل با نخ های ابریشمی ظریف انجام می گیرد. این دوخت زیبا بیشتر در قسمت حاشیه روسری و اشارپ زنان بلوچی دیده می شود.

موارد مصرف دیگر  سوزن دوزی بلوچ

استقبال از سوزن دوزی بلوچ در داخل و خارج از کشور

تاکنون آثار فاخر هنر دست زنان بلوچ بارها در داخل و خارج از کشور در نمایشگاه‌های مختلف در معرض نمایش و فروش گذاشته شده است که با استقبال چشمگیر علاقه‌مندان به صنعت مد و لباس ایرانی مواجه شده و از جمله این آثار می‌توان به آثار اساتید برجسته هنر سوزن‌دوزی ایران مرحوم «مهتاب نوروزی«،«زرخاتون ایرندگانی» و «شهناز ایرندگانی» که به سفارش فرح و اشرف پهلوی دوخته شده است اشاره کرد که در حال حاضر در محل دائمی نمایشگاه کاخ سعدآباد در معرض نمایش عموم قرار دارند.

از این هنر برای تزئین قسمت های پیش سینه، سرشلوار و دورآستین ، کلاه ، عرقچین ، سرمه دان ، بازوبند ، جلد قرآن و … استفاده می کنند.

اینه دوزی بلوچ

«مد» و تغییرات و تحول در البسه زنان بلوچ

پوشش زنان بلوچ با آنکه بر اثر گذر زمان شاهد تغییراتی ظاهری بوده اما هیچگاه این تغییرات بنیادی و ریشه ای نبوده است چرا که این تغییر و تحول ها نتوانسته در اصل فرم لباس بلوچ و یا نقوش سوزن دوزی خلعی ایجاد نماید بلکه این تغییر همیشه در جهت جذابیت و زیبایی این البسه حاصل شده و اگر غیر از این تغییری صورت گرفته و یا با فرهنگ و باورهای مردم بلوچ در تضاد بوده و همخوانی نداشته؛ بصورت مقطعی انجام گرفته و دوام و ماندگاری چندانی بدنبال نداشته است.

همانطور که «مد» در اکثر فرهنگ ها مورد توجه ویژه ملل قرار دارد و باتوجه به شرایط و تحولات و دگرگونی ها «مد» نیز پا به پای اجتماع در حرکت بوده و هست مردم بلوچ نیز از این قاعده مستثنی نبوده اند و آنچه منجر به تغییر ذائقه مردم بلوچ شده بر اثر همین تغییرات اجتماعی،اقتصادی و حتی سیاسی شکل گرفته است.

در سالهای دهه پنجاه فرم البسه زنان بلوچ با توجه به شرایط زمان رو به تغییر رفته که اکثر چین و یا برش های فرم لباس زنان بلوچستان الهام گرفته از مارک های معتبر کشورهای همسایه ایران از جمله برندهای مشهور کویتی در منطقه بوده است باتوجه به مراوده مردم بلوچ با کشورهای عربی و کویت رایج ترین مدهای کویتی در آن سالهای رواج داشته است که همین امر سبب شد تا نوعی چین برای اولین بار بنام کویتا چین«kowyta chin» در لباس بلوچ ایجاد گردد چرا که قبل از آن برش های پارچه البسه زنان بلوچ بصورت ساده به همدیگر وصل شده و بعد از آن کویتا یا کویته چین وارد لباس زنان بلوچستان گردید.

و بعد از آن با توجه به مصادف بودن با انقلاب پنجاه هفت مردم ایران به تبع آن البسه زنان بلوچ نیز تحت تاثیر این تحولات قرار گرفت به شکلی که قبل از انقلاب اسلامی بر روی پوشش البسه محلی این سامان فقط یک روسری مستطیل شکلی بنام مهنا«mahna» می پوشیدند که بعد از آن زمان چادر رنگی و سپس چادرهای سیاه مورد استفاده قرار گرفت و همچنین لباس هایی با مدل خفاشی و گشاده در بین زنان بلوچ با الهام از مانتوهای خفاشی مد شد.

این تغییرات تنها در فرم لباس زنان بلوچ در آن زمان لحاظ نگردید بلکه در دوخت سوزن دوزی نیز ورود پیدا کرد و از آن زمان بود که اشکال جدیدی از هنر سوزن دوزی رواج یافت و تا جایی پیش رفت که نامگذاری دوخت های سوزن دوزی به اشخاص معروف و محبوب آن سالها رسید و امروزه نیز اکثر دوخت های سوزن دوزی نوین که بر اساس یک نقشه طراحی می شوند با نامگداری بر روی شخصیت های محبوب هنری ، ورزشی و حتی سیاسی با هنر سوزن دوزی نوین طراحی می شوند. .

سوزن دوزی بلوچ

سوزن دوزی بلوچ در صدر جایگاه صنایع دستی ایران

سوزن دوزی بلوچ را که به جرات می توان جز میراث ماندگار قومی و معنوی زنان بلوچ برشمرد با دارا بودن جذابیت و ظرافت خاص علی رغم عدم توجه و شناساندن این هنر پردرآمد توسط نهادهای مربوطه، توانسته در صدر جایگاه صنایع دستی و میراث فرهنگی ایران زمین خودنمایی کند.

این هنر رازآلود که ریشه در تاریخ ، فرهنگ غنی و فلوکلوریک مردم بلوچستان و باورهای عامیانه این قوم آریایی دارد چنان جذاب است که اکثر مردم شناسان هویت و پیچیدگی رفتاری زنان بلوچ را در دل تار و پود ، نقش و نگار و پیچ و تاب اشکال هندسی پر رمز و راز این هنر جستجو می کنند.

مؤلفه های بسیاری در جایگاه البسه زنان بلوچ و هنر سوزن دوزی از جمله باورهای عامیانه،جغرافیای طبیعی،عقاید و فرهنگ دخیل هستند که این مهم توانسته بر درک صحیح هنر سوزن دوزی و در برقراری ارتباط با این هنر مفهومی تعیین کننده باشد.

سوزن دوزی بلوچ این صنعت بی بدیل و شاهکار دست زنان بلوچ در سراسر جهان با نام سوزن دوزی بلوچی شناخته شده است و در زبان بلوچی نیز به دس دوچ «dass duoch» یا سوچن دوچی «suochen duochi» شهرت دارد.

بازارهای داخلی و خارجی در تسخیر سوزن دوزی ماشینی و چاپی

اما امروزه از یک طرف وفور برندهای چاپی و بی کیفیت ماشینی از محصولات سوزن دوزی که بیشتر توسط کشور پاکستان با نام سوزن دوزی بلوچ تولید و روانه بازارهای داخلی و خارجی می شود و از طرف دیگر عدم توجه به معرفی و بازاریابی این محصول منحصربفرد توسط نهادهای دولتی مربوطه ، باعث شده تا زنگ خطر کوچ نقوش دس دوچ dass duoch» از البسه زنان بلوچ گوش دلسوزان و علاقمندان به فرهنگ و هنر ایران زمین را آزار دهد و هنر اصیل سوزن دوزی در بازارهای داخلی و خارجی جای خود را به محصولات ماشینی بی کیفیت با مارک جعلی سوزن دوزی بلوچ بدهد.

مدت ها پیش کشور همسایه پاکستان به قابلیت های جهانی شدن صنعت سوزن دوزی و استعدادهای موجود در این هنر منحصربفرد پی برده و در سالهای دهه پنجاه این کشور با راه اندازی کمپانی های تولید مواد اولیه محصولات سوزن دوزی و تولید و دوخت و دوز لباس های بلوچی توانست یکی از قطب های موثر در صنعت سوزن دوزی باشد و با بازاریابی و شناساندن هنر سوزن دوزی توانست جای پای خود را در عرصه مد و لباس در بازارهای جهانی باز نماید.

در حال حاضر بیشترین مواد اولیه سوزن دوزی بلوچ از جمله کاموا،پارچه،آینه و نوارهای نخی مصرفی سوزن دوزان ایرانی تولیدی کشور پاکستان است که رونق خرید و فروش این محصولات پاکستانی در بازارهای استانهای همجوار پاکستان علی الخصوص سیستان و بلوچستان از سالهای دور باعث شده اقتصاد بخش لباس و پوشاک در این کشور همسایه پررونق گردد.

حمایت از طراحان لباس و صنعت گران سوزن دوزی

گرچه طی سالهای اخیر تعداد معدودی از طراحان بلوچ مد و لباس با هزینه شخصی بدون هیچگونه حمایت دولتی با دایر نمودن نمایشگاه ها و مزون های لباس در تهران توانسته اند با غلبه بر مشکلات قدم های موثری را در معرفی سوزن دوزی بلوچی بردارند اما می طلبد نهادهای حمایتی و وابسته نسبت به میراث فرهنگی ایران زمین بیش از این تعلل و کم توجهی ننمایند و اقدامی موثر و برنامه ریزی اصولی در راستای رونق اقتصاد ایران در بخش مد و لباس ایرانی و اسلامی نمایند.

با وجود پتانسیل های موجود در سوزن دوزی بلوچ و در صورت سرمایه گذاری بخش دولتی و بازار یاربابی مناسب برون مرزی در جهت معرفی محصولات سوزن دوزی و همچنین حمایت از صنعت گران سوزن دوز بلوچ با دایر نمودن کارگاه های سوزن دوزی و البسه زنان بلوچ در مرکز می توان بر گستره علاقمندان و استفاده کنندگان این محصول جذاب افزود و صنعت مد و لباس ایرانی را از انزوا خارج ساخت.

به لطف بی مهری ها و غفلت های صورت گرفته مسئولین مربوطه و عدم شناسایی این صنعت جذاب و پرکاربرد نه تنها امروزه از استقبال بازارهای جهانی جهت خرید محصولات تولیدی دست زنان بلوچ خبری نیست بلکه اکثر سفارشات به صورت واسطه ها و با روش سنتی فقط محدود به کشورهای حاشیه خلیج فارس و چند کشور اروپایی انجام می شود که سود میلیاردی آن به جیب گشاد واسطه های سنتی در این آشفته بازار می رود و این صنعت گران هستند با ماهها صرف وقت جهت تهیه یک جفت لباس به ناچار متحمل ضرر و زیان مادی و معنوی می شوند.

کاربرد محصولات سوزن دوزی تنها به البسه زنان و مردان محدود نمی شود بلکه این هنر جذاب در صنعت مبل و میز، روپوش صندلی هواپیما،اتوبوس ها،رومیزی،دکوراسیون منزل و… می تواند کاربرد داشته باشید و همچنین تنوع پذیری لباس زنان بلوچ و کاربرد رنگ های شاد در هنر سوزن دوزی باعث شده روز به روز بر شمار علاقمندان به این هنر و البسه زنان بلوچ ا فزوده شود و هنر دست زنان بلوچ را در کانون توجه طراحان لباس و مد قرار دهد که در صورت توجه دولت به این هنر شاید سود حاصله از این صنعت جذاب و پرکاربرد کمتر از سایر صنایع پر درآمد کشور نباشید.

گسترش مواد مصرفی سوزن دوزی بصورت مقطعی

اصلی ترین مواد اولیه هنر سوزن دوزی بلوچ کاموای ابریشمی یا نخی ، سوزن،پارچه و آینه تزئینی است اما در دهه سالهای شصت و هفتاد جدا از این موارد دامنه مواد مصرفی سوزن دوزی به پولک«puolak»، زری«zari» و نوارهای ابریشمی به نام پیت «pitt» و در سالهای دهه هشتاد به نوارهای حلقه ای گسترش یافت اما بیس کار سوزن دوزی بلوچی بصورت ثابت همیشه به کاموا،آینه دکمه ای و پارچه ثابت مانده و سایر مدها و الگوها بصورت گذرا آمده و بعد از مدت کوتاهی از مد افتاده اند.

سوزن دوزی بلوچ

ایجاد هارمونی بین پارچه و کاموا یک فن

در هنر سوزن دوزی بلوچی توجه به همخوانی رنگ ها و ست پارچه با کاموا خود یک فن محسوب می شود و هر سوزن دوزی نمی تواند هارمونی بین پارچه و کاموا را با توجه به تنوع رنگ بالای کامواها و پارچه های مورد استفاده قرار گرفته، ایجاد نماید بلکه تنها اساتید فن و سوزن دوزان ماهر این کار را انجام می دهند تا هارمونی چشم نوازی بین رنگ پارچه با رنگ کامواها ایجاد نمایند.

وسواس در انتخاب رنگ های متنوع کامواها، استفاده از اشکال هندسی و نقوش رازآلود،تنوع در طرح های نامحدود سوزن دوزی و ظرافت دوخت ها خود یکی از شاخصه های بارز این هنر است و توجه به همین امر سبب شده سوزن دوزی بلوچ با سایر هنرهای دستی ایرانی متمایز گردد و این هنر رویایی چشم هر بیننده ای را به خود خیره نماید.

با وجود غفلت نهادهای مرتبط دولتی در معرفی و بازاریابی هنر دست سوزن دوزان بلوچ با قدرت ظرافت بالای محصول تولیدی و جذابیت آن تا حدودی این محصول توانسته بدون کمترین حمایت های دولتی راههای پر پیچ و خم شناسایی این هنر را بصورت سنتی طی نماید و جای خود را در دل دوستداران هنرهای ناب در جهان باز نماید.

سوزن دوزی در میان سایر اقوام ایرانی

سوزن دوزی نه تنها در میان مردم بلوچ رواج دارد بلکه در بین قوم ترکمن نیز مورد استفاده قرار می گیرد اما آنچه که سوزن دوزی بلوچ را با هنر سوزن دوزی ترکمن متمایز ساخته ظرافت سوزن دوزی بلوچ است.

در سوزن دوزی ترکمن استفاده از اشکال حیوانات و گل کاربرد ویژه ای دارد اما در سوزن دوزی بلوچ بیشتر طرح ها با محوریت اشکال هندسی صورت می گیرد که این طرح ها به گفته کارشناسان شباهت زیادی با طرح های سنگ نگاره ها و سفال های پیش از تاریخ است و استفاده از کامواهای ابریشمی نازک باعث شده تا سوزن دوزی بلوچ ظریف و متنوع جلوه نماید.

سوزن دوزی در سایر کشورها

سوزن دوزی در میان بلوچان کشورهای پاکستان ، افغانستان و ترکمنستان نیز رواج دارد که سوزن دوزی بلوچان افغان شباهت زیادی با سوزن دوزی ترکمنستان دارد اما سوزن دوزی پاکستان همانند سوزن دوزی ایرانی از ظرافت و لطافت ویژه ای برخوردار است و تنوع بالای رنگ های سوزن دوزی بلوچی وهمچنین استفاده از نقوش تاریخی و رمز آلود بر جذابیت سوزن دوزی بلوچی افزوده است..

مراکز تولید

مشهد ، تهران ، اصفهان بیشتر اهالی بومی سیستان و بلوچستان و روستاهای شهرستان سراوان و ایرانشهر به این هنر مشغول هستند.

منابع:

هنر اسلامی

بیتوته

ایران انتیک

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک