20/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

پارچه ايي دستبافت با استفاده از تار و پود پنبۀ دست ريس در استان يزد

 

 کرباس بافی

پارچه ايي دستبافت با استفاده از تار و پود پنبۀ دست ريس در استان يزد

معنی کرباس :

کرباس . ک َ کرپاس . (آنندراج ). جامه ٔ سفید معروف . (غیاث اللغات ). پارچه ٔ سفید. (آنندراج ). بمعنی جامه که از پنبه ساخته شود. (غیاث اللغات ) (آنندراج ). پارچه ٔ پنبه ای سفید درشت . (ناظم الاطباء). جامه ٔ سفید از پنبه ٔ خشن . پارچه ٔ پنبه ای خشن که غالباً جامه ٔ مردان و زنان روستایی است . جامه ٔ نخین درشت . (یادداشت مؤلف ): و از بم کرباس و جامه و دستاری و خرمای خیزد. (حدود العالم ). و از او [ از بست ] … کرباس و صابون خیزد. (حدود العالم ). و از ری کرباس و برد وپنبه و عصاره و روغن و نبیذ خیزد. (حدود العالم ).

کرباس از پنبه  درست میشود و ماده اولیه کرباس می باشد . از پنبه به دلیل نرم  بودن و مقاومت و سهل الوصول بودن آن استفاده می گردد .

نقاشی کرباس بافی

بافندگان این کرباس به طور عمده   زنان خانه دار می باشند. کرباس به وسیله دستگاه های ساده و دو وردی نساجی به عرض 35 تا 70 سانتی متر بافته می شود و تار و پود آن از نخ پنبه ای دست ریس می باشد .

طول چله از 20 الی 80 متر در نوسان است و به نیاز بافنده بستگی دارد.

در قدیم کرباس بافی از صنایع دستی شهرستان نجف آباد بوده است و از مهم ترین منابع درآمدی این شهرستان محسوب می شده است. اما با ورود صنعت قالی بافی ، این حرفه از رونق افتاد و به فراموشی سپرده شد است

در حال حاظر کرباس بافی در میان مردم نجف آباد به کار بافی معروف می باشد.

طریقه کرباس بافی

تاريخچه و علل محدوديت توليد کرباس

کرباسبافی یا کار بافی

یکی از قدیمی ترین شیوه های بافت در صنعت نساجی کرباس بافی  است   تاریخچه  نساجی در ایران به آغاز عصر نوسنگی می رسدو در حفری هایی که در غاری نزدیک به دریاچه خزر , به عمل آمده قطعات پارچه بافته شده از پشم گوسفند و موی بز به دست امده که مربوط به ۶۵۰۰ق . م است


طریقه کرباس بافی

صنعت کرباسبافی

  هنر وصنعت کرباسبافی هنر و صنعتی کهن و ریشه دار است.

مراحل تهیه کرباسبافی :

حلاجی و ریسیدن پنبه

آهار زدن و رنگرزی کلاف ها

پیوند زدن و بافتن پارچه

نقوش و طریقه بافتن کرباس

مراحل بافت کرباس

مرحله اول  

وش ( پنبه پاک نشده ) را از داخل پوسته یا برگ آن جدا  می کنند و داخل سبد تکان داده تا برگ و چوب آن جدا شود

مرحله دوم

 سپس برای به دست آوردن پنبه خالص آن را در چرخ ( وش بری ) ریخته و با حرکت جانبی چرخ ، پنبه دانه ها را از پنبه خالص جدا کرده. با کمان حلاجی الیاف پنبه را از هم باز می کنند.

مرحله سوم

با وسیله ای به نام « لو » پنبه ها را لوله و یا در اصطلاح «چله» می کنند تا ریسیدن راحت تر انجام پذیرد

مرحله چهارم

 با استفاده از چرخ نخ ریسی یا «چرخ کلون دار» پنبه های چله شده را می ریسند

مرحله پنجم

با چرخاندن دسته (کلون )کنار چرخ ، دوک جلو چرخ تاب خورده و نخ ها دور دوک رشته می شوند

مرحله ششم

مقداری از این نخ دور دوک جمع شده را در می آورند که به این حالت « دشکی » می گویند

مرحله هفتم

 با استفاده از دستگاه پله کلون دشکی ها را به صورت کلاف در می آورند.سپس مقداری از نخ کلاف شده را در آورده   سر نخ را گر هزده و کنار می گذارند . به همین منوال کلاف های دیگر را آماده می کنند.

مرحله هشتم

نخ های بافت را آهار داده و سپس برای ماسوره کردن جدا می کنند. ( اگر به نخ رنگی نیاز بود قبل از ماسوره کردن ، کلاف ها را با رنگ های طبیعی چون پوست انار ، پوست گردو ، کاه ، ریشه درخت زردآلو .. رنگرزی می کنند. )

مرحله نهم

نخ ها را با دست یا چرخ دور ماسوره می تاباندند. ماسوره از جنس چوب یا نی است. قبل از استفاده ماسوره ها ، برای سهولت در روند کار ، آن را کمی داخل آب قرار داده و بعد داخل ماکو قرار می دادند. جنس ماکو نیز از چوب است و میله ای فلزی به نام میل ماکو دارد. میل ماکو از درون ماسوره رد شده است. سر نخ در دهانه ماکو قرار دارد با مک زدن نخ را از سوراخ آن عبور داده و ماسوره را داخل ماکو قرار می دهند.

مرحله دهم

بعد از ماسوره کردن نخ های پود پارچه ، نخ های تار را جهت پیوند زدن به تارهای قبلی روی دستگاه آماده می کنند. برای انجام این کار ، با دستگاهی چوبی به نام ” چرخیجه ” کلاف های نخی را که کنار گذاشتند ، یکجا و به صورت کلاف بزرگتری در می آورند.

چرخیجه در دو نوع کوچک ( فرنگی ) و بزرگ موجود می باشد.

چرخیجه کوچک را در یک سمت اتاق قرار داده و کلاف های نخ را دور آن ها می انداختند . سر نخ ها را یکجا به دور چرخیجه بزرگ وصل کرده و به صورت کلاف بزرگی آن را جمع می کردند. حرکت چرخیجه های کوچک با وسیله ای که به راحتی حرکت دورانی داشته باشد و حرکت چرخیجه بزرگ با دست انجام می گیرد. تار ها به اندازه ای است که نیاز به پیوند زدن و اضافه کردن تار های جدید دارد. بافنده از کلاف بزرگ دسته از نخ ها را در آورده و از وسط قیچی می کند.سپس باری چسباندن تارهای جدید به تار های قبلی از ماده چسبنده ای ( مانند آب قند ) استفاده می کند. سپس تک تک تار ها را جدا جدا با تار های قبلی میان انگشتان گرفته و تاب می دهد. عمل پیوند زدن باید در شرایط آب و هوایی مناسب صورت گیرد زیرا رطوبت زیاد هوا باعث شده تا نخ ها دوباره از هم باز شوند.

چرخ کرباسبافی

چرخیجه

ابزار و وسایل مورد نیاز برای بافت توسط دستگاه کرباس بافی

نی ، نورد و سیخ نورد ، شانه ، سرکچک ، کپی کار ، سوزنی ، پادفشار و چوب پادفشار، چوب میان کار ، ماکو ، قابیل و میخ چاله (دو چوبی که در فاصله مشخصی با دستگاه قرار دارند.)

نی

 هشت عدد نی در دستگاه کنار هم قرار می گیرند. نخ هایی به دور آنها پیچیده شده که در تار های پارچه از بین نخ ها به طور مرتب عبور کرده اند. به این قسمت از دستگاه در گویش محلی « گل و شونه » می گویند که یکی از اجزای مهم این دستگاه است. دهنه بافت را با این ابزار شکل می دهند.، نخ های پود به راحتی از بین نخ های تار عبور کرده و عمل بافندگی انجام می شود.

پادفشار

 محلی است برای قرار دادن پاهای بافنده ، از جنس چرم است و از سمت بالا به چوب پادفشار وصل شده و از پایین داخل گودالی رها است. پس از عبور ماکو با فشار پا بر روی تسمه ها جای تار ها عوض می شود. دستگاه کرباس بافی دو وردی است ؛ از این رو حرکت آن ها در هر ردیف بافت عکس هم تنظیم می شود.

شانه

به صورت سرتاسری قرار دارد و پس از هربار عبور ماکو ، شانه با دست به جلو کشیده می شود تا عمل کوبش صورت پذیرد و پود ها کاملا روی هم نشانده شود.

نورد و سیخ نورد

 برای تاباندن و جمع کردن پارچه های بافته شده از آن استفاده می شود. نورد به وسیله میله ای فلزی به نام سیخ نورد چرخانده می شود تا قسمت بافته شده در جلوی کار شل نشود.

سوزنی

دو چوب دراز و باریک در کنار هم است که در انتهای هر کدام سوزنی وجود دارد .هدف از قرار دادن این چوب ها در جلو پارچه این است که اندازه پارچه ثابت پیش رود و همچنین پارچه هنگام بافت چین و چروک پیدا نکند.

قابیل

 چوبی است در قسمت بالای دستگاه که نخ های وصل شده به دستگاه ، از سمت بالا به این چوب که داخل دیوار جای گرفته است متصل می شوند.

میخ چاله

 چوبی است در قسمت جلوی دستگاه که با فاصله و عمود بر زمین وصل شده تا کلاف نخ های مربوط به تارها به این چوب وصل شده و کار بافت راحت تر صورت گیرد.

چوب میان کاری

 چوبی است که هنگام بافت بین تارها قرار می گیرد تا کار شل نشود.

دستگاه کرباس بافی باید در محل مناسبی قرار گیرد تا پاهای بافنده هنگام بافت بتواند به راحتی روی پافشار ها قرار گرفته و حرکت کند به همین خاطر آن را روی گودال یا در گوشه ایوان قرار می دهند.

الگو بافت کرباس

کارگاه کرباس بافی

بافت

پس از قرار دادن ماسوره نخ شده داخل ماکو ، آن را از بین دو ردیف تارهای زیر و رو عبور داده ، شانه سرتاسری با دست به جلو کشیده می شود تا پود رد شده کاملا بر پود قبلی بنشیند. بافنده پادفشار را به حرکت در آورده و جای تار ها را با هم عوض می کند. با حرکت دادن سیخ نورد داخل نورد ، پارچه های بافته شده دور چوب نورد جمع می شوند تا کار رها نگردد. در نهایت طناب وصل شده به قسمت انتهایی کلاف را شل کرده تا کلاف کمی رها شده و تار ها ادامه پیدا کنند.

مشخصات کرباس مرغوب

محکم بودن و صاف بافته شدن و داشتن کناره های تمیز

نداشتن نقص و به اصطلاح « زده نداشتن » بافت ( زده های ایجاد شده در بافت ، ناشی از مواد زائد پنبه مصرفی در ریسیدن و اشتباه در نخ ریسی می باشد. )

اگر بافنده هنگام بافت بعضی از تارها را رها کرده و اصطلاحا پود از بین تارها عبور نکند و نخ لای بافت قرار نگیرد و یا بالعکس، پودها رها شوند بافت دچار ایراد می شود.

موارد مصرف کرباس

کرباس معمولا به رنگ سفید بافته می شد یا به صورت چاپ قلمکار در می آمد و یا با نخ های رنگی در طرح های مختلف بافته می شد.

کرباس بافی

کرباس قلمکار

 کرباسی که برای چاپ قلمکارمورد استفاده قرا می گرفت توسط چیت سازها و به رنگ سفید خریداری می شد. پارچه های قلمکار عمدتا برای سفره غذا خوری ، رو لحافی ( لحاف کرسی ) تولید و استفاده می شد.

کرباس مینایی

پارچه های سفید بافته شده ، توسط رنگرز در رنگ های آبی و سورمه ای رنگرزی شده و در دوخت لباس از آن استفاده می شود. همچنین در لحاف تشک نیز از این کرباس استفاده می شد.

صنایع دستی با کرباس کمربند

کرباس نقش دار

 برای بافت این نوع کرباس ، نخ های کلاف شده مربوط به این پارچه قبل از شروع کار رنگرزی شده و سپس ماسوره می شود و در نهایت نقش ها را با توجه به عبور ماکو از بین تارها ایجاد می کردند که این کار بستگی به رنگ عبور داده شده داشت. رنگ های متداول آن آبی ، صورتی ، سورمه ای و قرمز بودند.

مصارف این نوع پارچه در چادر رختخوابی ، چادر سری ، بقچه باغی ، چادر ورکاری و برخی موارد خاص است.


صنایع دستی با کرباس

از دیگر مصارف پارچه کرباس در تخت گیوه های معروف به گیوه ملکی نجف آباد است که به صورت چند لایه در تخت گیوه دوخته می شد.

چادر ورکاری

 بافته ای در رنگ های آبی و صورتی بود که زنان از آن برای خود چادر می دوختند . برخی رنگ های دیگر با بافت سه تا زیر ، سه تا رو ، رنگ آمیزی و بافته می شد.


صنایع دستی با کرباس

خريد و فروش کرباس

بیشتر پارچه های تولید

شده مصرف داخلی داشته است. در صورت تولید بیشتر محصولات برای فروش عرضه می شد.

مواردي که هنگام خريد بايستي مورد توجه قرار گيرد


صنایع دستی با کرباس

محکم و صاف بودن پارچه

نقض يا به اصطلاح زده نداشتن بافتداپار حدود صد سال است و محدود شدن استفاده از دستگاه کرباس بافي

تقريبا به اواخر دهه چهل قرن اخير باز مي گردد.با ورود صنعت قالي بافي بازار اين حرفه رکود پيدا کرد و با مرور زمان به فراموشي سپرده شد

شهرهای تولید کننده کرباس بافی

(يزد)اردكان خرانق میبد

منابع :

سایت  داپار نگینی در کوه

ویکی پدیا

سایت بیتوته

سایت پرشین وی

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک