30/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

چادر شب

پارچه اي زيبا و رنگارنگ با نقوش هندسي( عموما چهارخانه) به عنوان روانداز، جاي رختخواب و يا پیچیدن دور كمردر مازندران و گیلان

چادرشب‌بافی

چادرشب‌بافی

پارچه اي زيبا و رنگارنگ با نقوش هندسي( عموما چهارخانه) به عنوان روانداز، جاي رختخواب و يا پیچیدن دور كمردر مازندران و گیلان

چادرشب پارچه ای است زیبا و رنگارنگ که در قاسم آباد و رودسر و براساس فرهنگ ٬آداب و رسوم دیرینه مردم آن دیار بافته می شود.چادرشب در نوع اصیلش با ابریشم مر غوب یا کجین و در نمونه ای متاخر با نخ های دستریس پنبه ای محلی با استفاده از دستگاه های بافندگی دو وردی بافته می شود. چادرشب های قاسم آباد به دو نوع چهارخانه و یکرنگ تقسیم می گردند.

نوع یکرنگ این بافته ها توسط دختران جوان تر محلی و با حرکت پود اضافه با نقش های برگرفته از طبیعت ٬محیط اطراف و زندگی روستایی بافته می شود.چادرشب های چهارخانه نیز با نقوشی هندسی٬چهارخانه و ساده برای مصارفی همچون دستمال ٬بقچه ٬روتختی یا پتویی استفاده می شود.

شناخته ترین کاربرد چادرشب ها به عنوان کمرپیچ زنان محلی در هنگام کار است.چادرشب به صورت پارچه هایی باریک به عرض ۲۰ تا ۳۵ سانتی متر وطول ۲تا۵/۲متر بافته شده و با به هم دوختن ۶تا۸تکه از آن یک قواره پارچه حاصل می گردد.

با این حال پارچه هایی که تحت عنوان چادرشب در بسیاری از روستاهای ایران معمولا در اندازه ۲در۲مترمربع بافته شده و برای پیچیدن تشک ٬لحاف٬البسه و نظایر آن قرار می گیرد با بافته های که در شرق گیلان تولید می شود کاملا متفاوت است .چادرشب های مناطق مختلف ایران از نظر طرح و رنگ تقریبا مشابه یکدیگرند ولی چادرشب قاسم آباد گیلان به دلیل برخی طرح ها و رنگ های خاصش ارزش هنری بیشتری دارد

چادرشب‌بافی شمال

چادرشب‌بافی شمال ایران

در گیلان به عنوان نوعی کمرپیچ برای زنان محلی استفاده می‌شود و بافت آن هم اکنون در روستای رویین (اسفراین) استان خراسان شمالی بیشتر از سایر شمال کشور رواج دارد. الیاف بکار رفته معمولاً ابریشمی و با رنگ‌های زنده و شاد است. ابعاد چادرشب معمولاً ۲×۲ بوده و دارای نقش‌های هندسی چهارخانه و اکثر با رنگ زمینه قرمز بافته می‌شود.

این پارچه از نخ‌های پنبه‌ای، پشم و ابریشمی از سالیان گذشته تاکنون با کاربردهای گوناگون بافته شده‌است. چادر شب که در اصطلاح محلی در استان مازندران به آن لاون می‌گویند، توسط دستگاه‌های پارچه بافی که توسط نجارهای محلی ساخته می‌شودبافته می‌شود که نام این دستگاه‌ها پچال است و در خانه‌ها بافته می‌شود. نخ‌های مورد استفاده را از مغازه‌های کاموابافی به نام کنافابافی تهیه می‌نمایند.

چادر شب یا چورشب یا لاون از دو جنس پشمی و ابریشمی بافته می‌شد که نوع ابریشمی آن را دارایی گفته می‌شود و مخصوص خانواده‌های اعیان بوده و اکثرانوع پشمی آن در خانه هر بومی مناطق گیلان یافت می‌شود. چادرشب یا یک لاون معمولاً از شش تخته با طرح‌های ذهنی و بدون استفاده از نقشه یا طرح در رنگ‌های متنوع توسط زنان بافته می‌شود.

دستگاه چادرشب بافی قاسم اباد

تاریخچه چادر شب بافی  

چادرشب بافی به عنوان يك صنعت اصيل و سنتي است كه سابقه ای بس طولاني دارد . کارشناسان مي گويند: چون در قديم از آن در شب براي روانداز استفاده مي شد آن را چادرشب ناميده اند.

در مناطق شمالی ایران حدود ۱۵ قرن است که چادر شب بافته می شود. اين فكر از ابتدا به صورتي بسيار ساده و با تهيه دستگاههاي خيلي مختصر انجام پذيرفت دستگاههاي بافندگي اوليه را اكثرا زنها به عنوان تنوع شغلي خانه داري اعمال مي‌نمودند. بر اثر رونق روزافزون ، به تدريج بعد اقتصادي آن مورد توجه نه تنها زنان خانواده، بلكه مردان نیز واقع شد .

توليد در خانه موجب شده بود که تجربيات و اطلاعات به سادگی از نسلی به نسلی ديگر انتقال يافته و اشتغال به صنايع دستی به صورت يکی از ارکان اقتصاد خانواده در آيد. هر چند که امروزه در نتيجه تغيير شيوه زندگی کمتر صدای دستگاههای بافندگی در خانه ها به گوش می رسد. .

اين صنعت علاوه بر تاريخچه طولاني،‌ پيشرفت بسيار شايان توجهي نموده و يكي از علل اين پيشرفت را می توان وجود راه ابريشم كه يكي از رگ هاي اصلي اقتصادي مملكت بوده است، دانست.

نخ ؛ تار و پود چادر شب

مواد اوليه دستگاههاي چادرشب بافی در سابق به علت عدم گسترش جمعيت به وسيله كشت پنبه و يا پشم گوسفند و كرك شتر در محل تهيه مي شد. ولي بر اثر پيشرفت تكنيك و گسترش جمعيت و پيدايش الياف مصنوعي كه آن هم يكي از واردات است مواد اولیه مصرفی تغییر کرده است .

نوع مواد اوليه‌اي كه براي چادر شب مصرف مي‌گردد مختلف بوده و از لحاظ قيمت نيز متفاوت است،‌ ولي به طور كلي اين مواد شامل نخ پنبه‌اي نخ و يسكوز، مواد رنگي و نشاسته مي‌باشد. براي چادر شب رختخواب پيچي از نخ ۳۰ دولا ويسكوز جهت تار و در بعضي مواقع از نخ ۲۰ دولا ويسكوز نيز استفاده مي‌شود و پود آن را نخ نمره ۱۲ يك لا ويسكوز تشكيل مي‌دهد. ولي براي چادر شب صحرائي كه بيشتر در كشاورزي از آن استفاده مي شود نخ مورد مصرف در تار و پود آن را به ترتيب نخ نمره يك لا پنبه‌اي و نخ ۲۰ دولا تشكيل مي دهد.

دار چادر شب بافی 

پاچال یا دستگاه چادشب‌بافی

1- عاروس:حلقه‌ای برای نگهداری ورد که از سقف آویزان می‌کنند.

2-ورد: دو عدد چوب ۵۰سانتی‌متری که به‌طور موازی در بین تارها قرار می‌دهند که تارها از بین رشته‌های نخی کنفی بین وردها می‌گذرند.

3-تار یا تان: راز میان ورد رشته‌های نخ‌هایی هستند که به‌طور افقی می‌گذرند.

4-شانه:یک وسیله چوبی که نخ‌های افقی تار از میان آن عبور می‌کنند و پس از هر رج بافت بر روی قسمت بافته شده کوبیده می‌شود.

5-تون: نخ‌هایی که به صورت عرضی قرار داده شده‌است.

6-ارج:وسیله‌ای چوبی که تیغه‌ای آهنی دارد، که برای ثابت نگه داشتن قسمت بافته شده به کار می‌رود.

7-دستکش: وسیله‌ای که از جنس شاخ گوزن ساخته می‌شود و در حفره درون پیش نورد قرار می‌گیرد و از محل نشستن بافنده یک طناب به آن وصل است که برای سفت کردن بافته به کار می‌رود.

8-پی نورد: چوبی که در روبه روی بافنده قرار دارد و برای جمع کردن قسمت بافته شده به کار می‌رود.

9-ماکو: تکه چوبی است که نخ تون برای بافت به دور ان می‌پیچد.

پس نورد: چوبی است، که به صورت افقی در پایه‌های عمودی دستگاه قراردارد و به روی آن چوب‌های کوتاهی قرار دارد که به آن شوشه ŝuŝe یا نی شونه nyŝoneh و بسته شده و نخ‌های تار به دور آن پیچیده شده‌است.

10-هزنا: چوبی است مدور که در سوراخ تعبیه شده در پس نورد قرار دارد از این ابزار جهت شل یا سفت کردن پارچه بافته شده، استفاده می‌شود.

11-پاتی کلی: دو عدد چوبی است، که در قسمت زیرین دستگاه جهت قرار گرفتن پای بافنده تعبیه شده است، که به وسیله آن بافنده تارها را از یکدیگر جهت بافت و عبور دادن ماکو از میان تار استفاده می‌کند.

12-تخته پاچال: قسمتی چوبی از دستگاه است که بافنده بر روی آن می‌نشیند. اجزا در طرح قابل مشاهده است

دستگاه چادرشب

ابزار ریسندگی در چادر شب

الف )شانه سر : جهت رسیدن پشم های شسته شده (حلاجی)

ب)چل : چرخ ریسندگی که پشم، پنبه و ابریشم با آن ریسیده می شود

پ )کتلم : جهت رسیدن و کلاف کردن الیاف

ت ) درک : جهت رسیدن و کلاف کردن الیافت

ج )خال چین : ابزاری چوبی جهت کلاف کردن تخت های ریسیده شده

چ)چلیجه : چرخ چوبی جهت ماسوره کردن نخ های ریسیده شده

ه)پش چین : ابزاری است چوبی جهت باز کردن کلاف ها

ابزار رنگرزی

*رنگ های طبیعی مانند:

پوست انار، پوست گردو، پوست سیب درختی

*دیگ های بزرگ:

جهت جوشاندن آب و تهیه الیاف رنگی به نام لوه

ابزار بافت

نخ های پشمی یا ابریشمی

قرقره های پرشده از نخ های رنگ آمیزی شده پشمی یا ابریشمی

دستگاه پاچال یا چادرشب بافی

چادرشب بافی

فرایند چادرشب‌بافی

ابتدا خانم‌های محل به دور هم جمع می‌ گرددند و تعدادی چوب با توجه به اندازه پارچه چادرشب در زمین فرو می‌کنند که این کار برای انجام عمل چله کشی است. بعدنخ‌ها را به تفکیک رنگ و نقشه‌ای که دارند به صورت یکی در میان بین چوب‌ها به صورت زیگزاگ می‌کشند. سپس آن‌ها را به دور پس نورد می‌پیچند سپس آن‌ها را از طریق شانه به پیش نورد متصل می‌کنند و با دستکش نورد را نگه می‌دارند و نخ‌ها را محکم کشیده که در این مرحله تارها آماده بافت شده‌اند ونخ پود را درون ماکو می‌گذارند و از میان تارها عبور می‌دهند و بعد از بافت هر رج روی آن شانه می‌کوبند.

کاربردهای چادرشب

از آن برای بستن دور کمر استفاده می‌کردند چون از نفوذ رطوبت به بدن جلوگیری می‌کرد.

در جهاز هر دختری برای رو جهازی آن استفاده می شده‌است.

به عنوان رو تختی و ساک دستی و جانماز نیز استفاده می شده‌است.

چادرشب‌بافی مرکز ایران

چادرشب در یزد و اردکان (به گویش محلی: چادیشُو) به پارچه‌ای معمولاً با طرح چهارخانه، معمولاً از جنس پنبه و ویسکوز با آهار نشاسته گفته می‌شود که با طرح‌های مختلف برای استفاده‌های گوناگون تولید می‌شود.

انواع و موارد استفاده چادرشب در یزد

طرح پیچازی نازک و نقش‌دار است و به عنوان رخت‌خواب‌پیچ از آن استفاده می‌شود. چادرشب پیچازی در اندازه ۲ متر در ۲ متر و در رنگ‌های نیلی، قرمز، زرد، سبز و مشکی تولید می‌شود.

گونه دیگر که ضخیم‌تر است چادرشب بیابانی یا صحرایی است و طرح آن خِتکی نامیده می‌شود. چادرشب بیابانی در قدیم برای حمل علوفه و فرآورده‌های کشاورزی برای روستاییان و به عنوان بقچه برای بسته‌بندی مورد استفاده قرار می‌گرفته.

نوع دیگری نیز وجود دارد که راه‌راه است و به نام سفره شناخته می‌شود و به عنوان سفره نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

چادرکژ نوعی از چادرشب بود که پیش از ترویج چادر مشکی بین زنان ایرانی، زنان در یزد می‌پوشیدند اما تولید آن دیگر انجام نمیشود.

چادرشب طرح نباتی نیز در برخی از مناطق یزد به عنوان دستار برای مردان مورد استفاده بوده‌است.[۳]

تولید چادرشب در یزد

در گذشته بیشتر مردان و زنان یزد، اردکان و زارج در کنار کار کشاورزی به تولید پارچه‌های چادرشب مشغول می‌شدند اما امروزه تولید این نوع پارچه در سطح محدودی ادامه دارد.

در محلات قدیمی نشین بعضی شهرها که می روی، هنوز هم صدای دستگاه های نساجی طنین انداز است . كارگاه هاي مختصر و نيمه تاريك ، زحمت‌كش‌ترين كارگران را به درون خود كشيده است ، دراین كارگاه ها ، كارگران پير و جوان با وسايل بسيار ساده و ابتدايي ، پاي دستگاههاي سنتي ، جهت احياء ميراث نياكان خود به بافندگي فرآورده‌هاي دستي مشغولند. بافته‌هاي آنها اگرچه ساده به نظر مي‌رسد ، اماتلاش های ستودني آنها در نقش‌ها نمايان است.در میان این همه نقش رنگارنگ ، چادر شب با آن نقوش منحصر به فرد خود نمایی می کند . هر چند که گذر ایام گرد و غبار را بر چهره اش نشانده است اما قدیمی تر ها از شمال تا جنوب کشور آن را به خوبی می شناسند.

چادرشب

چادرشب بافی

نخ چادرشب

انواع چادر شب

چادر شب معمولی که دارای تار و پود نخ – پنبه ای است.

چادر شب از ابریشم و نخ پنبه ای .

چادر شب از ابریشم درجه ۳ که به روش پودگذاری مضاعف و گاه به صورت چهار خانه و گاه به صورت ساده بافته میشود.

چادر شب از ابریشم خالص که در واقع مرغوبترین نوع چادر شب است.

چادر شب از نخ پنبه ای و کاموا که البته این نوع چادر شب از اصالت چندانی برخوردار نمی باشد.

 

هنری در همه نقاط ایران

در طول تاریخ ، سر و صدای کارگاه های چادر شب بافی در اکثر نقاط ایران شنیده شده است . در برخی مناطق نامش دستخوش تغییرات شده است اما هنوز هم یکی از ارکان اقتصادی بعضی خانوارها به شمار می آید. در ادامه سفری به کارگاه های بافندگی در سراسر ایران خواهیم داشت .

مازندران

چادر شب بافي که نام آن در مازندران لاون بافی است ، هم اکنون در شهرهاي رامسر ، آلاشت، لفور و هزار جريب بهشهر بافته مي شود.

توليد کنندگان اصلي چادر شب زنان روستايي اند که با استفاده از نخ هاي ابريشمي رنگارنگ چادر شبهايي با رنگهاي زنده و شاد مي بافند. چادرشب معمولا در اندازه هاي ۲ در ۲ متر با زمينه قرمز و داراي طرحهاي مشبک و چهارخانه با نقوش هندسي ، گياهي و حيواني بافته مي شود.

گیلان

بافتن چادر شب در نقاط مختلف #گیلان به ویژه شرق گیلان متداول است. چادر شب بافی از صنايع دستی ويژه منطقه قاسم آباد و سياهکلرود می باشد. دختران و زنانی که لباس قاسم آبادی می پوشند چادر شب را دور کمر می بندند (به استثنای موقع رقصيدن ). در گذشته چادرشب را فقط از ابريشم می بافتند ، اما امروزه از نخ و کاموا هم بافته می شود. از چادرشب به عنوان روتختى ، رختخواب پيچ ، بقچه ، زيرانداز ، پرده ، روميزی ، جليقه و لباس هم استفاده می شود و زنان محلی آن را دور کمر می بندند و هنگام کار در مزارع با استفاده از چادر شب کمر را محکم و پاها را استوار می سازند.

زمينه ی چادرشب ها معمولا سرخ يا سبز بوده و از رنگ های ديگر برای نقش و نگارهای روی آن استفاده می شود . طرح های روی چادرشب علاوه بر خطوط زيگزاگ سياه و سفيد شامل طرح هايی از اسب سوار ، درخت ، گوزن با شاخ‌هاى بلند ، انسان و زن تاج دار نيز می باشند.

 

یزد

چادر شب نوعی از دست بافته هايی است که در شهرستان #يزد ، اردکان و بخش زارچ می بافند . در محلات قديمي شهر یزد به خصوص سمت شمال شهر و در هر گوشه صداي دستگاه بافندگي به گوش مي رسد.

دو نوع چادرشب توليد می شود : نوع اول که نازک و منقوش است و به نام چادرشب رختخواب پيچ معروف است ، و نوع دوم که ضخامت بيشتری داشته و چادرشب صحرايی نام دارد که برای حمل علوفه و محصولات کشاورزی استفاده می شود و دارای نقش های راه راه است . توليد اين بافته ها در ابعاد ۹۰×۹۰ است که به عنوان سفره نيز از آن استفاده می شود . رنگهاي مركب از نيلي، قرمز،‌ زرد،‌ سبز و مشكي در آن به کار می رود.

در قدیم زرتشتیان ساکن یزد از چادرشب به عنوان سربند استفاده می کردند تا از دیگران متمایز شوند و جنس سربند از ابریشم بوده و آن را به صورت سفارشی از کارگاه ها خریداری می کرده اند.

لازم به ذکر است معمولا در یزد چادر شب با دو طرح بافته می شود. یکی به صورت چهارخانه یا پیچازی و نوع دیگر چادر شبی است که با اشکال مختلف و تقریبا مشابه و متقارن با هم بافته می شود که به آن اصطلاحا چادر شب یک رنگ می گویند.

خراسان شمالی

چادرشب بافی در روئین اسفراین و جرگلان بجنورد استان خراسان شمالی رواج دارد. در خراسان از این بافت به عنوان شال و روسری استفاده می شود و جنس آن از کاموا است . رنگ هایی که در آن استفاده می شود قرمز ، سفید ، مشکی و زرد است.

تهران

پرپيشينه ترين صنعت دستی رايج در منطقه روستايی استان #تهران ، بافت چادرشب است که به صورت حرفه ای خانگی در روستاهای کوهان و گيلان ( از توابع شهرستان دماوند ) جريان دارد و دست اندرکاران آن که عمدتاً زنان و دختران خانه دار هستند که با استفاده از دستگاههای چوبی ساده ، محصولاتی بسيار نفيس و ظريف که دارای طرحهای راه راه و پيچازی به رنگهای زرد، قرمز ، سبز، بنفش، نارنجی، قهوه ای، نيلی و … است توليد می کنند.

سایر استان ها

دستبافته ای که در استان خوزستان و خصوصاً در شهر بهبهان با نام موج شناخته می شود در واقع همان دستبافتی است که در ساير نقاط ايران به رختخواب پيچ يا چادر شب نيز معروف است. کردها نيز به آن موج می گويند و لرها آن را ماشته می نامند.. این هنر در استان گلستان به ابریشم بافی شهرت دارد.

منابع

ویکی پدیا

کارنوال

بیتوته

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک