31/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

چهل تکه دوزی

چهل تکه دوزی معمولا با استفاده از تکه پارچه‌های باقی مانده از دوخت‌های دیگر انجام می‌شود. برای این کار تکه‌های پارچه را به شکل مربع و یا مثلث‌های کوچک در می‌آورند و با نظم خاصی در کنار هم می‌دوزند. از هنر چهل تکه دوزی برای دوخت روتختی، کوسن، رومیزی و وسایل تزیینی دیگر استفاده می‌شود.

چهل تکه دوزی

چهل تکه دوزی معمولا با استفاده از تکه پارچه‌های باقی مانده از دوخت‌های دیگر انجام می‌شود. برای این کار تکه‌های پارچه را به شکل مربع و یا مثلث‌های کوچک در می‌آورند و با نظم خاصی در کنار هم می‌دوزند. از هنر چهل تکه دوزی برای دوخت روتختی، کوسن، رومیزی و وسایل تزیینی دیگر استفاده می‌شود.

چهل تکه دوزی

مقدمه ای بر چهل تکه دوزی

چهل تکه دوزی چهل تکه دوزی به آن خاتمی دوزی یا لندره دوزی یا تکه دوزی می‌گویند. آنچه که ازاسناد و مدارک محدود بر می‌آید بیانگر این است که چهل تکه دوزی مخصوصاً زمانی که باآجیده دوزییا مطلسه دوزی همراه باشد در گروه رودوزی‌های سنتی ایران جای می‌گیرد. اصطلاح رودوزی یا روکاری به هنری گفته می‌شود که نقوش مختلف بر روی پارچه‌های بدون نقش از طریق دوختن یا کشیدن قسمتی از نخ‌های تار و پود پارچه و با دوخت قطعات ریز و درشت و رنگارنگ تکه‌ها و اضافات پارچه‌های مختلف به یکدیگر رویه کرسی، رختخواب پیچ، سجاده، پشتی، رو مبلی، پرده‌های مختلف، بقچه سوزنی، رویه لحاف، رویه پشتی، رو تختی، رو قوری، کوسن، تابلوی تزیینی، دیوار کوب و … تهیه می‌نمایند). هر چند که زمان پیدایش «رودوزی» که در آغاز برای تزئیین البسه بوده دقیقاً مشخص نیست اما اسناد و مدارک موجود و نمونه‌های به دست آمده حکایت از رواج رودوزی‌ها در دوران ایران باستان دارد(.. جاذبه چهل تکه دوزی در تناسب رنگها و اندازه آنها با یکدیگر است. اگر این قطعات کاملاً مربع یا مستطیل و خصوصاً مثلث و هم اندازه باشد، چون شبیه به خاتم می‌شوند به آن خاتمی دوزی نیز می‌گویند. اگر این قطعات رنگی پارچه با طرح گل یا گلدانی یا منظره تهیه شود به آن تکه دوزی می‌گویند. با قطعات نازک و رنگی نمد نیز تکه دوزی‌های زیبایی تهیه می‌نمایند.به‌طور کلی این کار در ایران در زمان‌های متفاوت رایج بوده به طوری که قطعات مختلف پارچه با مهارت هر چه تمام تر و با توجه به هماهنگی کامل رنگ‌ها در کناریکدیگر دوخته می‌شدند و روی بخیه‌ها را هم با گل دوزی‌های ابریشمی (آجیده دوزی) زیبا می‌ساختند. این کار زحمت زیادی داشته و افراد در ازای آن در گذشته دستمزد دریافت می‌کردند. در این زمینه از محمد علی جمالزاده نقل شده‌است که: «خاتمی دوزی سابقاً در ایران بسیار رواج داشته و امروزه روز به روز از بین می‌رود و آن عبارت است از مقداری خرده پارچه‌های مختلفه الوان و مختلفه الشکل که ازروی استادی طوری پهلوی یکدیگر دوخته می‌شود که شباهت کامل به شال‌های کشمیر پیدامی کند و بخیه دوزی‌ها را نیز با گلدوزی‌های ابریشمی ملمون می‌پوشانند و یک قطعه پنج تا شش ذرعی این نوع کار ۵۰ تا ۶۰ تومان قیمت دارد و بعضی پرده‌ها را از ۱۰۰ تا۲۵۰و یک زین پوش را از ۲۰ تا ۱۲۰ تومان می‌فروشد.

بالشت چهل تکه دوزی

تاریخچه چهل تکه دوزی

چهل تکه دوزی از زمان های بسیار گذشته در ایران رواج داشته است ، اما تاریخ دقیقی از پیدایش آن در دست نیست. آثار به جای مانده در موزه های «ارمیتاژ لنینگراد» و «متروپولیتن» و «موزه ایران باستان» حاکی از رواج خاتمی دوزی در دوره سلجوقی می باشد.

محمدعلی جمالزاده در کتاب گنج شایگان در این باره چنین آورده است که : « خاتمی دوزی سابقا در ایران بسیار رواج داشته و امروز روز به روز از میان می رود و آن عبارت است از مقداری قطعات خرد پارچه های مختلف اللون و مختلفه الشکل که از روی استادی طوری پهلوی یکدیگر دوخته می شود که شباهت کامل به شال های کشمیر پیدا می کند و بخیه دوزی ها را نیز با گلدوزی های ابریشمی ملون می پوشانند و یک قطعه پنج تا شش ذرعی این نوع کار 50 تا 60 تومان قیمت دارد و بعضی پرده ها را از 100 تا 250 تومان و یک زین پوش را از 25 تا 120 تومان می فروشند.»

رو میزی چهل تکه دوزی

رومیزی چهل تکه دوزی شده

این هنر به مهارت زیادی نیاز دارد. برای این کار ، پیش از دوخت ابتدا پارچه های رنگی را می شوند تا از ثابت بودن رنگ آن مطئن شوند. سپس آن ها را به شکل های مربع ، مستطیل های ریز و درشت ، لوزی و مثلث می بُرند و از پشت با کوک هایی ریز به هم متصل می کنند. با وجود چرخ خیاطی هنرمندان علاقه دارند این دوخت ها را با دست انجام دهند تا هم ظرافت کار رعایت شود و هم شکل سنتی آن حفظ گردد.

ویژگی های چهل تکه دوزی

هنر چهل تکه دوزی ابزار ساده کار است که متناسب با ویژگی های هر منطقه متفاوت بود و از سوی دیگر انگیزه تولید چهل تکه نیز متفاوت بود، گاهی نیازی اقتصادی را برطرف می کرد و گاهی برای استفاده شخصی و صرفه جویی در هزینه ها تهیه می شده است و گاهی وسیله ای است برای پر کردن اوقات فراغت و برخی آن را به عنوان هدیه ای دست ساز و نتیجه ذوق شخصی برای عزیزداشت کسی به وی هدیه می دهند.

چهل تکه دوزی

شیوه دوخت

چهل تکه دوزی به روش های مختلفی انجام می شود که هر کدام دارای تکنیکی مخصوص به خود می باشند. این دوش ها عبارتند از :

روش ساده

روش معرق

روش مرصعی

روش نمدی

روش ضخیم دوزی و برش

این هنر گاهی با «آجیده دوزی» همراه شده و آن را از حالت ساده خارج می کند. برای آشنایی بیشتر با این هنر به مقاله آجیده دوزی مراجعه فرمایید.

جاذبه های چهل تیکه

جاذبه یک اثر چهل تکه در رنگارنگی و تنوعی است که در پارچه های به کار رفته در آن وجود دارد و همین ویژگی است که هنر چهل تکه دوزی را به ذوق و هنر بافنده نزدیک می کند و گاه باعث می شود چهل تکه هر منطقه ای رنگ و بویی برخاسته از ذوق مردمان بومی همان منطقه به خود بگیرد.

در قالب ساخت چهل تکه، هر کدام از پارچه ها و قطعات می توانند حرف هایی برای گفتن داشته باشند و چه بسا هر قطعه سرگذشتی پر فراز و نشیب طی کرده است تا در نهایت در کنار قطعات دیگر به صورت یک چهل تکه بتواند نیازهای مختلفی را تامین کند و برای مصارف گوناگونی مانند لحاف، روتختی، و در شکل زندگی امروزی در قامت کوسن، پرده و تابلوی تزئینی خانه ها، جلادهنده زندگی و حیات انسان را زینت بخشد.

موارد استفاده چهل تکه دوزی

در تاریخ و در شکل امروزی عبارت است از رویه لحاف، رویه کرسی، رختخواب پیچ، سجاده، رویه پشتی، روقوری، روتختی، کوسن، پشتی، رومبلی، پرده های مختلف، بقچه سوزنی و تابلوهای تزئینی.

دوخت چهل تکه دوزی به روش چرخشی

برای دوخت این مدل به مربع‌های هم اندازه نیاز داریم که ما کار را با چهار مربع شروع می‌کنیم که دو به دو باهم یک شکل هستند. ضلع مربع‌ها به دلخواه خودتان می‌باشد و به میزان پارچه‌ای که در اختیار دارید وابسته است. اگر مربع‌ها بزرگ باشد، دوخت آن آسانتر است. مثلا می‌توانید از مربع‌هایی با ابعاد ۱۰*۱۰ سانتی متر استفاده کنید.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

۱- یک مربع سبز و یک مربع آبی را روی هم بگذارید طوری که روی پارچه ها به هم و پشت پارچه به سمت خودتان باشد. می‌توانید آنها را با سوزن ته گرد به هم وصل کنید تا موقع دوختن جابه جا نشوند.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

۲- یک طرف مربع‌ها را به فاصله ۰٫۷ تا ۱ سانتی متر از بالا به پایین بدوزید.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

در اینجا لازم نیست که سر و ته دوخت را محکم دوزی کنید (دو سه بار بدوزید) یا اگر می‌خواهید دوخت را محکم کنید این کار را حتما در فاصله ۰٫۷ یا ۱ سانتی متری از ابتدا و انتهای دوخت انجام دهید.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

۳- وقتی مربع‌ها را دو به دو باهم دوختید بدون اینکه آنها را از هم باز کنید، اتو بزنید. این یک اصل مهم در اتو کشی است زیرا این کار باعث صاف شدن محل دوخت می‌شود و کار نهایی شما تمیزتر خواهد شد.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

همان طور که می بینید دوخت شما صاف تر و تمیزتر شده است.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

۴- حال مربع‌ها را طوری باز کنید که درز دوخت به سمت خودتان باشد و اضافه درز را به سمت پارچه‌ای که تیره‌تر است بخوابانید و اتو را روی آن قرار دهید تا کاملا صاف شود. توجه داشته باشید که درزها نباید باز شوند.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

درزها را اتو بزنید. (در اینجا اتو به سمت پارچه سبز زده شده است).

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

۵- یک بار دیگر مربع‌ها را طوری روی هم قرار می‌دهیم به طوری که پارچه های هم شکل به صورت ضربدری روبروی هم قرار گیرند و درزهای دوخته شده کاملا روی هم باشند.

در این مرحله بهتر است پارچه‌ها را با سوزن ته گرد به هم وصل کنیم تا جابجا نشود. همچنین توجه کنید که در درزهای دوخته شده در لبه دوخت از سمتی که اتو کرده‌اید، نباید تغییر جهت دهد.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

۶- لبه پارچه را به اندازه ۰٫۷ تا ۱ سانتی متر تا پایین می‌دوزیم. در این مرحله می‌توانید دوخت را محکم دوزی کنید.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

تا اینجا ۴ مربع را به صورت ضربدری دوخته‌ایم.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

۷- حال باید درز ها را از پشت اتو کنیم تا درزها بخوابد و کار تمیز شود.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی

– برای اتو زدن در این مرحله، باید محل اتصال دوخت‌ها را به اندازه دو سه تا کوک باز کنید. سپس در جهت عقربه‌های ساعت یا در جهت خلاف عقربه‌های ساعت درز‌ها را بخوابانید و اتو کنید. اینکه در کدام جهت باید بخوابانید با توجه به دو درزی که قبلا اتو کردید مشخص می‌شود. اگر کار را درست انجام دهید باید یک مربع کوچک در وسط دوخت‌ها تشکیل شود.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی- اتو زدن

در دوخت ما درزها در جهت خلاف عقربه‌های ساعت اتو شده است.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی- اتو زدن

توجه: این روش اتو کردن باعث می‌شود که تقاطع دوخت‌ها بعد از اتو کاملا صاف و یک دست شود. دقت کنید که نباید اتو را روی پارچه بکشید تنها کافی است آن را روی پارچه گذاشته و بعد از چند ثانیه بردارید. بهتر است یک بار هم اتو را ازسمت روی پارچه، روی درز‌ها بگذارید تا کارتان تمیز و مرتب شود.

عکس چهل تکه دوزی به روش چرخشی- اتو زدن

با توجه به اینکه می‌خواهید چه چیزی بدوزید می‌توانید این روش دوخت را با مربع‌های بیشتری ادامه دهید و مانند مدل زیر دورتا دور آن را با یک پارچه دیگر دور دوزی کنید.

عکس چهل تکه دوزی مربع چرخشی

مدل های متنوع از هنر چهل تکه دوزی

عکس چهل تکه دوزی لوزی
عکس چهل تکه دوزی لوزی و مربع
عکس چهل تکه دوزی مربع
عکس تکه دوزی مثلثی

 

مراکز تولید

این هنر زیبا در اکثر استان های کشور در میان مردم رواج داشته ، اما در شهرهای رشت ، اصفهان ، یزد ، تبریز ، کاشان ، کردستان و آذربایجان غربی رواج بیشتری داشته است و خوشبختانه همچنان رایج می باشد.

منابع:

ویکی پدیا

ستاره

ایران انتیک

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک