02/12/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

نمونه منبت

نمونه منبت

چوب ومنبت

فهرست مطالب
عنوانها مقدمه
فصل اول :
مروری بر پیشینه استفاده از چوب در ایران ودیگر کشورهای جهان
تاریخچه منبت در جها
تاریخچه منبت درایران
منبت کاری دردوره های مختلف
فصل دوم:
چوبهای مورد استفاده در منبت
انواع چوها بامصارف دیگر
فصل سوم :
تعریف چوب
قسمت های مختلف درخت
مقاطع سه گانه ویژگیهای ظاهری چوب
معایب چوب وروش برطرف کردن آن
فصل چهار:
ابزارهای منبت کاری
فصل پنجم :
روش انتقال طرح بر روی چوب
مراحل منبت کاری
منبت از نظر فرم ظاهری
کنترل مرغوبیت در منبت کاری
فصل ششم:
اتصالات چوب

 

مقدمه برای منبت
این مجموعه مختصر اطلاعاتي جهت آشنائی با منبت و ابزارآن و انواع چوب میباشد امید است با مطالعه و
راهنمائی بر کیفیت این مجموعه بیافزائیم تا نسل جدید بهتر با این هنر آشنا شوند
منبت کار با کمی تمرین ممارست میتواند اشیاء مفید وسودمند خانه را زیباتر نماید اشیا و وسایل زندگی خود را
زینت بخشد حتی این هنر ظریف و باستانی ملی را میتوان در روی وسایل ساده وپیش افتاده قدیمی آشپزخانه مثل
کفگیره ها ی چوبی قاشق های چوبی از مد افتاده دوران مادر بزرگ ها به نمایش گذاشت و با کنده کاری زیبا فرم
تازه ای به آنها بخشید و به عنوان هدیه به دیگران پیشکش نمود که مسلما ارزشمند ترین هدایا محسوب میشوند چرا
که همان وسایل بی ارزش بعد از اجرای کار هنری به عنوان یک وسیله با ارزش هنری زینت بخش دیوار
آشپزخانه خواهد شد .
منبت کاری و حجاری دو هنر هم زادند . به عبارتی دو هنراند یک منشا و ریشه دارند و از این رو یگانه اند دست
مایه منبت کارچوب است اما هنرمند حجار روی سنگ کار میکند این تنها جنبه افتراق آنهاست . هنر منبت از
قدیمیترین هنر هاست و قدمت عمر بشر است چرا که نخستین جلوه های ذوق و قریحه بشری در اعماق قرون و
اعصار بر روی سنگ ها منعکس شده است سنگ و چوب نخستین ابزارهایی اند که بشر آنها را بکار گرفت .
انسان آنها را تغییر داد و آنها تغییر در زندگی انسان را باعث شدند . پیش از آن که نقاشی بر دیوار غارها بوجود
آید انسان ابزار سنگی را شناخته بود به عبارت دیگر آشناسی سنگ و انسان یک آشنایی دیرینه است
به همان قدمت که تاریخ آشنایی انسان و چوب است . درخت نخستین پناهگاه انسان بود همان طوری که غارها
اولین مامن و جایگاه امن او بودند.

فصل اول :
مروری بر پیشینه استفاده از چوب در ایران ودیگر کشورهای جهان
تاریخچه منبت در جهان
تاریخچه منبت درایران
منبت کاری دردوره های مختلف
تاریخچه مصرف چوب )مقدماتی و پیشرفته(
هنر کندکاری نقوش برروی چوب سابقه بسیار طولانی دارد؛ تا حدی که آغاز منبت را میتوان به زمانی نسبت داد
که انسان برای اولین بار با ابزار های تیز و برنده و اشکال ونباتات گلها و گیاهان گوناگون آشنا شد و چوب را
تراش داد . و شاید بتوان گفت هنر منبت و حجاری هردو بر یک مبنا و یک ریشه اند. سنگ و چوب نخستین
ابزارهایی هستند که بشر آنها را بکار گرفت متاسفانه آثار چوبی در طول تاریخ به دلیل قابلیت اشتعال و قابلیت فساد
به وسیله قارچها حشرات موجودات دریائی چوبخوار و باکتریها که قارچها بیشترین آسیب را وارد می کنند – –
در تاریخ باستان نخستین ابزار بشر تکه ای سنگ بوده و بعدها چوب نیز به عنوان یک وسیله سبک و قابل تغییر به
شیوه آسانتر از سنگ یار و مدد کار انسان شد هر چند که دوام سنگ را نداشت . به دنبال سیر تکاملی جوامع بشری
از مرحله غار نشینی و جنگلی و آغاز زندگی شهر نشینی نقش و اهمیت چوب در ساختن سر پناه و ابزارهای
زندگی علی الخصوص در جهت جابجا کردن و انتقال اشیا سنگین نمایان شد در کتب تاریخ آمده است بردگان مصر
جهت حمل سنگ های بزرگ برای ساختن اهرام ثلاثه از چوب استفاده میکردند . با بهره برداری از استوانه های
قطور چوبی که از کرانه های دریاچه ویکتوریا و سواحل نیل بدست می آمد سنگ های بزرگ را روی آن غلتانیده
در محل کنونی اهرام نزدیک شهر قاهره بکار میبردند.
از آن هنگام که انسانها اشکال نباتات گلها و گیاهان گوناگون را بر چوب تراشیدند هنر منبت کاری متولد شد . شاید
بتوان گفت هنر منبت کاری و حجاری دو همزاد و بر یک منبا و یک ریشه اند . منبت از واژه نبت زمانی بر سر
زبانها افتاد که انسان از نباتات برای تصویر سازی روی چوب استفاده کرد عمر هنر منبت شاید به قدمت عمر بشر

باشد عده ای معتقدند که آغاز تاریخ منبت را میتوان به زمانی نسبت داد که انسان برای اولین بار با ابزار های تیز و
برنده آشنا و چوب را تراش داد .
سابقه استفاده از چوب در ایران قدیم )مقدماتی و پیشرفته(
باستان شناسان و مورخان تاریخ استفاده از چوب برای ساخت خانه ها در ایران مربوط به 0044 سال پیش از میلاد
مسیح دانسته اند که مقارن با عصر حجر و دورانی که بومی ها قبل از از مهاجرت آریایی ها در ایران زندگی می
کردند . میدانند قطعات چوبی در یکی از مقبره های شهرستان فسا در شیراز بدست آمده که مربوط به 0444 سال
قبل بوده و نشان دهنده ان است که ایرانیان باستان از چوب برای سخت ابزار های مختلف استفاده میکردند .
تاریخچه منبت کاری در ایران )مقدماتی و پیشرفته(
منبت کاری در ایران پیشینه ای بسیار طولانی دارد و یادگاری از دوران گذشته می باشد که برای رسیدن به مراحل
فعلی راهی بس طولانی را پیموده است و شاید بتوان گفت تاریخ منبت کاری در ایران به زمانی میرسد که ایرانیان
با مصارف گوناگون چوب آشنا شدند و با این توضیح در واقع نمی توان تاریخ منبت کاری را جدا از تاریخ استفاده
از چوب دانست . بنا به اسناد و مدارک موجود منبت کاری در ایران متکی به سابقه بیش از 0044 ساله است و
حتی عده ای از محققان به صراحت اظهار نظر نموده اند که قبل از ظهور ساسانیان نیز منبت کاری در ایران رواج
داشته ولی هیچ باز مانده ای تاریخی که این ادعا را ثابت کند در دسترس نیست .
اما این که این هنر ظریف یعنی منبت کاری رو چوب از چه تاریخی رشد و نمو یافته باید گفت کنده کاری بر روی
استخوان و شاخح حیوانات عاج فیل کهربا و گل رس و… و از زمانهای قدیم متداول بوده با مشاهده آن آثار بسیاری
از ابهامات قدمت کنده کاری یرای ما روشن میشود چرا که مسلما” از روشهای مشابهی سود برده اند با بررسی
دقیق اشیا قدیمی با کمال تعجب به روشهایی بر میخوریم که امروزه نیز منبت کاران از آنها بهره میگیرند تنها تفاوت
میان حکاکان قدیم و منبت کاران امروزی در نوع وسایل و ابزار و تکنیک های پیشرفته است برای همین منبت
کاران امروزی از نبوغ پیشینیان خود الهام گرفته اند .
6
استفاده از چوب در زمانهای مختلف در ایران مرسوم بوده و در کشاورزی خانه سازی و همچنین ساخت آلات و
ابزار استفاده می شده است از ظهور سلجوقیان تدریجا استفاده از چوب شکل عوض کرده و کنده کاری روی چوب
مرسوم شده که متاسفانه نمونه های چندانی از هنر صنعت چوب در این دوره در دست نیست ولی با توجه به دو
قطعه از یک منبر ساخته قرن 00 میلادی که مربوط به اواخر دوره سلجوقیان است و همینک در موزه نگهداری
میشود در میابیم که تزئین چوب با گل و بوته های برجسته و فرو رفته شبیه به منبت امروزی رواج داشته است .
آثار صنعت منبت کاری در دوره چنگیز و تیمور نسبتا بیشتر است و نقوش ایرانی و طرحهای چینی فراوانی به
چشم میخورد از آثار این دوره میتوان منبر مسجد نائین به تاریخ سال 100 )ه.ق( و مرقد حضرت عبدالعظیم در
شهر ری را نام برد
قدیمی ترین آثار چوبی منبت کاری شده ایران)مقدماتی و پیشرفته(
اکنون قدیمیترین درب چوبی منبت کاری شده در موزه اکبر آباد هند نگهداری میشود که متعلق به کاخ سلطان
محمود غزنوی میباشد که قدمت آن به 044 تا 0444 سال پیش میرسد.
قدیمیترین اثر منبت موجود در ایران که متعلق به نیمه اول قرن سوم هجری قمری است یک لنگه در چوبی متعلق
به مسجد جامع عتیق شیراز است که در دوره عمر ابن لیث صفاری ساخته شده و دارای زیر سازی ای از چوب
تبریزی بوده و روی آن با خلالهایی از چوب گردو ونقوش پر ضلع بسیار زیبایی زینت شده.یکسر در منبت کاری
شده از چوب کاج نیز موجود است که در قرن چهارم هجری قمری ساخته شده است و روی آن با زرافت کامل
خطوط کوفی با قطری حدود 3سانتی متر کنده کاری شده است.
همچنین چند درب چوبی متعلق به قرون چهارم و پنجم هجری موجود است کنده کاری این دربها به صورت شاخ
برگ وکتیبهای مختلف با آیه های قرآنی است )در اصفهان وقزوین (.یکی از زیباترین آثار منبت کاری ایران یکی
دیگر از آثار منبت کاری شده متعلق به این دوره رحلی است که در سال 160 قمری کنده کاری شده که علاوه بر
تزئینات شاخ وبرگ به سبک ساسانی نام 00 تن از ائمه معصومین )ع( بر روی آن دیده میشود در اثر حاضر نیز
هنر صنعت منبت در گوشه کنار ایران رواج دارد.

در ایران نیز همان طور که قبلا ذکر شد هنر منبت کاری از قرن ها پیش معمول بوده است تا آنجا که از کتیبه های
تخت جمشید از پرداخت دست مزد به هنرمندانی است که روی درهای چوبی کنده کاری میکردند . البته بیشترین
آثار باقیمانده به دوره بعد از اسلام در ایران برمیگردد چرا که با گذشت زمان چوب در زیر خاک به طور کلی
میپوسد به همین دلیل تا حال هیچ گونه اثری از دوره قبل از اسلام باقی نمانده است در زمان تیموریان این هنر به
روش دوره قبل و مغول رواج داشت . از آن دوره انواع ضریحها و منبرهای منبت کاری شده به جای مانده است
اما اوج شکوفایی این هنر باستانی در میان صنعت گران در زمان صفوی بوده است . آثار این دوره در مراکز
مهمی همانند مقبره های ائمه اطهارو یا منبرها .رحلهای قرآن دسته های خنجر ستونهای چوبی مساجد و
زیارتگاههای اصفهان و قزوین به وضوح دیده میشود نمونه دیگری از شاهکارهای آن دوره که در حال دست
نخورده باقی مانده است درب مدرسه شاه سلطان حسین صفویه و درب بسیار زیبای آرامگاهی که متعلق به شاهزاده
حسین از دوره شاه طهماسب قزوین است .
قدیمیترین آثار منبت کاری شده در جهان )مقدماتی و پیشرفته(
قدیمیترین مجسمه جلوی کشتی که تا به امروز محفوظ مانده سر اژدهای خوف ناکی است که بر روی کشتی
وایکینگ ها قرار داشته است . کشتی های اسپانیایی که غنائم و اموال مسروقه آمریکایی ها را حمل میکردند نیز با
کنده کاری های مختلفی که از سینه تا انتهای کشتی را در بر میگرفت تزئین میشدند هنوز هم تعدادی از این کنده
کاری قدیمی سازنده مجسمه های جلوی کشتی وجود دارند که با کار برای موزه ها و پارک ها تزئین بدنه قایق ها
این حرفه را زنده نگه داشته اند
میکل آنژ و دوناتلو از هنرمندان معرف کنده کاری قطعات چوبی بسیار زیبایی برای قصر ها و کلیساها معتبر
کنده کاری کرده اند و هنوزهم آثار آنها باقی مانده است چارلز دوم و جوج اول پادشاهان انگلیس از این هنر برای
تزئینات قصرهای خود بهره برده اند. گرنیلینگ کیبونز کنده کار انگلیسی آلمانی تبار مجموعه های زیبا و شکفت
انگیز از کنده کاری را در قصرها از خود بجای گذاشته است مهارت او در این زمینه منبت کاری طرح گل شاخه و
برگها و میوه ها در نوع خود بی نظیر است .
8
منبت کاری در دوره سلوکیان )پیشرفته(
از دوره سلوکیان آثار زیادی در دسترس نیست و آثار چوبی دوره اشکانی نیز تا حد زیادی شباهت به دوره
هخامنشی دارد در دوره ساسانی استفاده از کلافهای چوبی در ساختمان منبت متداول می شود در این دوره نوعی
رویه کوبی مربع های چوبی انجام میشده که نقش هندسی و انتزاعی داشته است نقوش عبارت بوده اند از نقوش
انتزاعی گیاه و حیوان و انسان .
منبت کاری در دوره اسلامی )پیشرفته(
بعد از ظهور اسلام و با توجه به شیوع روحیه ی ساخت مراکز ومساجد اسلامی هنرمندان ایرانی جزو اولین
کسانی بودند که تمامی توان و استعداد خویش را صرف تزئین مساجد کردند و به موازات هنر نمائی معماران کاشی
کاران سنگ تراشان گچ برها و منبت کاران نیز جذب فعالیت در این زمینه شدند و آثاری را بوجود آوردند که
متاسفانه امروز نمونه های زیادی از آنها در دست نیست ولی به اتکای همان باقی مانده های ناچیز میتوان گفت آنچه
برای تزئین مساجد به شکل منبر رحل قرآن و در و پنجره ساخته شده نمونه بسیار ارزنده ای از ذوق و هنر ایرانیان
است . مهمترین وسایل چوبی که ساخت آنها در قرن های نخستین اسلامی متداول بوده عبارتند از کلبه ها
ساختمانهای چوبی کلافهای ساختمانی سقف های کاذب چوبی قاب دار اجزای ساختمان مانند درب و پنجره وسایل
کاربردی مانند منبر ابزار صنعتی و کشاورزی .
در آثار چوبی دوره میانی اسلامی که مربوط به قرن پنجم تا دهم هجری است اجزای ساختمانهای چوبی مانند ستون
و سقف وسایل متصل به ساختمان مانند درب و پنجره نرده به میزان زیادی به چشم میخورد ولی آثار کوچکتر مانند
جعبه قاب رحل وسایل خانگی ابزار آلات وسایل جنگی و شکار نیز کم و بیش وجود دارد . بیشترین نقوشی که در
منبت این دوره می بینیم عبارتند از نقوش هندسی شیار های موازی کتیبه اسامی ائمه )ع( شکل محرابی لچک ترنج
گل و بوته ختایی و اسلیمی شکوفه و برگ نخ
آثار این دوره شامل ساختمانهای چوبی و اجزای وابسته به آن مانند ستون و سقف درب و پنجره و همچنین شامل
وسایل کاربردی مانند رحل و جعبه و قاب و صندلی و ابزار صنعتی و کشاورزی و جنگی است هنر معرق که از

دوران قبلی آغاز شده و به طور ساده انجام میشد تکامل بیشتری می یابد هنرهای چوبی بعد از صفویه بخصوص
دوران قاجار نه تنها تکامل فنی نداشت بلکه با افت کیفیت فنی نیز روبرو بود به طور کلی در آثار چوبی این دوره
دو سبک وجود دارد بخشی که سعی شده از روشها و نقوش دوران قبل پیروی شود و بخشی دیگر از اصول فنی و
هنری آثار چوبی اروپا الهام گرفته شده . در این دوره به دونوع منبت بر میخوریم یکی منبت به شیوه صفوی با
عمق کم و طرح ایرانی که ندرتا” دیده میشود و دیگری منبت به شیوه فرنگی با عمق زیاد و نقش پیچک اجرا شده
که به میزان زیادتر وجود داشته است . منبت کاری در زمان قاجاریه در شهر بوشهر به اوج رسیده بود و قبل از آن
هم ممکن است که وجود داشته ولی آثاری به جای نمانده است بیشتر نقشهای مورد استفاده در آن زمان نقش طبیعت
گل و مرغ نقوش حیوانات و نقوش اسلیمی بود و از رنگ خود چوب استفاده میشد .
منبت کاری در دوره تیموریان )پیشرفته(
در عصر تیموریان شیوه منبت کاران دوره مغول ها ادامه یافت و از نمونه های خوب این دوره دو لنگه در
متعلق به نیمه دوم قرن 00 )م( یعنی قرن 0 )ه.ق( است که در موزه مترو پولیتن نگه داری میشود رویه این دو
لنگه در به قطعات مربع تقسیم و داخل هر کدام نیز تقسیمات دیگری شده و تزئینات آن عبارت است از اشکال
هندسی و برگهای ظریفی که معمولا تذهیب کاران دوره تیموری از آن استفاده میکردند
منبت کاری در دوره صفویه )مقدماتی و پیشرفته(
در دروره صفویه باتوجه به این که ساخت ابنیه مذهبی و نیز کاخهای ساطنتی در ایران افزایش چشمگیرو
محسوسی یافت عده ی زیادی از هنرمندان به اصفهان که مرکز کشور بود و اکثر ابنیه مورد اشاره در آن احداث
میشد روی آوردند و تجمع این هنرمندان در یک نقطه که تبادل تجربیات از اولین برآیندههای آن بود باعث شد تا
آثاری ماندنی و اعجاب انگیز به وجود آید منبت کاری گر چه در دوران صفویه راه پیشرفت و ترقی را به سرعت
پیمود و هنرمندان منبت کار آثار بسیار زیبایی در این دوره از خود باقی گذاشتند عصر صفوی یکی از لحضه های
اوج منبت کاری ایران است شیوه هنرمندان این دوره اسلیمی و ختایی بود ولی در دوره قاجار به علت بی توجهی به
هنرهای قدیم این هنر نیز به بوته فراموشی سپرده شد در دوره بعد با تاسیس اداره صنایع مستظرفه منبت کاری نیز
10
همچون سایر رشته های هنرهای سنتی مورد توجه قرار گرفت و موجبات احیای این هنر فراهم شد به دنبال حمله
افغانها به ایران و پس از آن درگیری های سیاسی که عرصه را بر هر نوع فعالیت سازنده ای محدود میکرده
هنرمندان و صنعت گران منبت کار تدریجا” پراکنده و جذب مشاغلی غیر تخصص شدند و آن عدهای هم که هنوز
به کار اشتغال داشتند با سماجت میکوشیدند تا جلوی مرگ این هنر صنعت ارزنده را بگیرند مجال چندانی برای
فعالیت در رشته هنری و صنعتی خود نداشتند در این زمان آباده )از توابع استان فارس( تنها مرکز تجمع منبت
کاران کشور بحساب می آمد و جز این در هیچ جای دیگر از کشور پهناورمان نشانی از منبت کاران و منبت کاری
دیده نمیشد .
منبت کاری در دوره زندیه و قاجار)مقدماتی و پیشرفته (
هنرهای چوبی بعد از صفویه و به ویژه دوران قاجار نه تنها تکامل فنی نداشت بلکه با افت کیفیت فنی نیز روبرو
بود به طور کلی در آثار چوبی این دوره دو سبک وجود دارد بخشی که در آن سعی شده از روشها و نقوش دوران
قبل پیروی شود و بخش دیگر از اصول فنی و هنری آثار چوبی اروپا الهام گرفته است در دروران زندیه و قاجار
منبت کاری رو به انحطاط رفت و ساختن در های منبت و قطعات بزرگ جای خود را به قطعات کوچکتر مانند
رحل قرآن و قاب آینه دادند .
بعد ار سقوط سلسله قاجاریه مردم که از واگذاری بدون قیدو شرط کشور توسط حکومت گران به بیگانگان به
تنگ آمده و جستجو گر راهی برای باز گشت به ارزشهای فرهنگی و صنعتی خویش بودند علی رغم حکومت کودتا
که سعی در حفظ روابط و ظوابط پیشین داشت بسیاری از معیارها در هم ریختند بدیهی است که در چنین شرایطی
هنرمندان و صنعتگران و اهل حرفه نیز نقشی بزرگ داشتند در همین رابطه استاد حمید صنیعی و استاد علی
مختاری که جز معدود باقی ماندگان استادان منبت کار بودند به تهران آمده و ضمن جدی گرفتن حرفه منبت کاری
به تربیت شاگردانی جهت احیا و حفظ هنر و صنعت آبا واجداد شان و تاسیس سازمان صنایع دستی ایران به عنوان
حافظ و نگه بان صنایع سنتی و بومی وسیله دیگری بود که باعث شد تا عده ای در زیر چتر حمایت آن گرد آمده و
مانع مرگ منبت کاری در ایران شوند .

هنر تزئیني و باستاني منبت كه یكي از زیباترین و پرارزشترین آثار دستي هنرمندان كشور ما به شمار ميرود، از
قرنها پیش مورد توجه ایرانیان بوده و مي توان ادعا كرد كه پایه و اساس اغلب هنرهاي دستي امروز در این
كشور و سایر ممالك جهان بر روي قواعد و اصول این هنر قرار دارد. آثار هنر منبت هم اكنون در تمام موزهها،
كاخهاي سلطنتي، معابد و مساجد قدیمي ایران و سایر كشورهاي جهان كم و بیش موجود ميباشد .
مشاهدة این آثار نشان مي دهد كه عشق به زیبائي در تمام دورهها، موضوع اصلي هنرهاي ملي بوده هنرمندان
سرزمین ما، همیشه زیبائیهاي طبیعت را به صورت طرحها و نقوش مختلف بر روي چوبها و كاشیها و صفحات
كتابها منعكس ساختهاند .
باید دانست كه استادان هنرهاي تزئیني نیز قسمت عمده اي از معروفیت هنر خود را مدیون دستهاي هنر پرداز
هنرمندان منبت ميدانند .
یك فرد با ذوق و علاقمند به این هنر، اگر بخواهد براي اولین بار با فنون و اصول منبت كاري آشنا شود و به
فراگرفتن این هنر اشتغال ورزد باید گام نخستین را از كوي طراحي كه یكي از رشته هاي منبت كاري است بردارد
و پس از آن با آشنائي كامل به انواع هنر مشبك را تعقیب و خود را ،» درودگري « چوبها و سایل كار و آموختن فن
براي فرا گرفتن اصول سایر رشتهها آماده سازد. رشته هاي موزائیك كاري معرق كاري رنگ كاري و – – رویه
كوبي نیز كه هر كدام به موقع خود، داراي ارزش و اعتبار فوق العادهاي ميباشند در شمار اصولي قرار دارند كه
باید براي تعلیم یك هنر جوي منبت كاري مورد توجه واقع شوند
كارگاه منبت كاري چگونه ایجاد شد؟ )پیشرفته(
منبت كاري نیز مانند خاتم كاري از هنرهائي است كه در دوران صفویه راه پیشرفت و ترقي را به سرعت پیمود و
هنرمندان منبت كار آثار بسیار زیبائي در این دوره از خود باقي گذاردند ولي در دوره قاجاریه به علت عدم توجهي
كه به هنر و هنرمندان شد، این هنر نیز در بوتة فراموشي ماند و رو به انحطاط نهاد، منبت كاري در سالهای 0344
مجدداً راه تكامل را پیمود .
12
در بین شهرهاي ایران دو شهر آباده و شیراز از مراكزي است كه در آن منبت كاري و سایر رشته هاي این هنر
رواج بسیار دارد و مخصوصاً در شهر آباده هنر مزبور رونق بیشتري دارد. و در سال 0300 به منظور متمركز
ساختن تأسیس گردید، مرحوم » هنرستان صنایع قدیمه « ، هنرهاي ملي احمد امامي كه از هنرمندان بنام شهر آباده و
از استادان بزرگ منبت كاري به شمار ميرفت و در شهر آباده نیز سكني داشت به منظور ایجاد كارگاه منبت كاري
و تعلیم هنر جویان به تهران دعوت گردید. مرحوم احمد امامي به همراهي فرزند خود، علي امامي به تهران آمد و
كارگاه منبت، به همت این استاد فقید تأسیس گردید . مرحوم استاد امامي تا سال 0300 كه در قید حیات بود خدمات
ارزنده و شایان توجهي در جهت پیشرفت منبت و پرورش هنرمندان قابل و باذوقي در این زمینه انجام داد و آثار
نفیس و زیبائي از خود باقي گذارد كه فعلاً در موزة هنرهاي ملي نگاهداري ميشود .
كاربرد چوب در هنر منبت )پیشرفته(
یكي از ظرایف صنایع دستي ایران كه چون دیگر انواع آن پیشینة تلفیق بلیغي از هنر و حوصله محسوب مي شود و
دست اندركاران آن از مواد اولیه ارزان و فراوان ، محصولاتي گرانبها و با ارزش مصرفي و هنري فوق العاده بالا
به وجود مي آورند هنر منبت كاري است . تاریخ ظهور هنر منبت در تاریكي زمان ناپدید است .
منبت كاري كه از گذشته هایي دور در ایران رواج داشته و علیرغم بي دوامي چوب در برابر عوامل جوي و سایر
عوامل از روزگاران قدیم به جا مانده دلیل خوبي بر گستردگي این هنر و رونق رواجش در ایران مي باشد .
منبت كاري هنري است مشتمل بر حكاكي و كنده كاري بر روي چوب بر اساس نقشه اي دقیق . این تعریف اصولي
منبت كاري است كه در وحله اول هیچ خاطره اي را زنده نمي كند و غیر از یك تعریف معمول كتابت شده هیچ چیز
دیگري را به ذهن متبادر نمي نماید در حالي كه چوبهاي منبت كاري شده هر كدام نمونة خوبي از احساس ، ادراك
و اندیشه پدید آورندگانش مي باشد .
تاریخچه منبت كاري همانند بقیة هنرها و صنایعي كه بنیان گذار آن مردم عادي بوده اند و در دامان جوامع پراكندة
بشري متولد شده و رشد كرده اند چندان روشن نیست و به درستي نمي توان گفت این هنر )) هنر صنعت (( از چه
زماني ابداع شده و رواج یافته . اما آنچه مسلم است چوب به عنوان فراوانترین مادة اولیه موجود در طبیعت جزو

نخستین موادي است كه توجه بشر را به خود جلب كرده و براي ساخت و پرداخت انواع وسایل مصرفي و هنري
مورد استفاده قرار گرفته . بنا به اسناد و مدارك موجود ، منبت كاري در ایران متكي به سابقه اي بیش از هزار و
پانصد سال است و حتي عده اي از محققان به صراحت اظهارنظر نموده اند كه قبل از ظهور ساسانیان نیز منبت
كاري در ایران رواج داشته ، ولي هیچ بازماندة تاریخي كه این ادعا را اثبات كند در دست نیست .
جالب اینجاست كه شیوه كار با قدیم تفاوت چنداني نكرده است . البته از 044 تا 344 سال پیش تاكنون پیشرفتهایي
در مورد نحوة ساختن ابزار حاصل شده ، اما روش كار تغییر چشمگیري نداشته است .
منبت كاران در حال حاضر در شهر آباده در استان فارس و شهر گلپایگان در استان اصفهان و تبریزكه مركز
اصلي این هنر محسوب مي شود با بهره گیري از انواع چوب كه به راحتي و با قیمت ارزان از داخل كشور قابل
تهیه است و به كمك ابزار كاري بسیار ساده و ابتدائي كه از چند قلم و اسكنه فلزي تجاوز نمي كند دست به پدید
آوردن شاهكارهایشان مي زنند .
علي امامي از این پس به ادامه كوششهاي هنري در كارگاه منبت اشتغال ورزید و بعد از مرگ پدر، از آنجا كه
استادي لایق و با كفایت به شمار مي رفت در رأس این كارگاه، به تعلیم هنرجویان و خلق آثار زیبا و پر ارزش
منبت پرداخت. فن، مانند منبت كاري مشبك كاري معرق كاري موزائیك و رنگ كاري به مقام استادي رسیدهاند
و كارهایشان در خور توجه و تحسین بسیار است
آثار قابل توجه
از جمله آثار پرارزش و ممتازي كه تحت نظر و هدایت آقاي علي امامي به وسیله هنرمندان كارگاه منبت كاري
هنرهاي زیباي كشور ساخته شده و موجبات شناساندن بیشتر كشور ما را به جهانیان فراهم ساخته كارهاي زیر را
مي توان نام برد :
1 بوفه بزرگ هفده كشوئي منبت و معرق و مشبك كاري كه در سال 0300 ساخته شده است. این اثر در نمایشگاه
امتعه وطن، به معرض نمایش گذارده شد و از طرف نمایشگاه مزبور به اخذ مدال نائل گردید .
14
2 كارگاه منبت كاري، در نمایشگاه دیگري كه در سال 0300 از طرف وزارت فرهنگ وقت
3 میز گرد به وسعت یك متر و پنجاه سانت كه سطح آن از طرحهاي شاه عباسي معرق و اطراف پایه هاي آن
منبت كاري شده است. این میز بسیار نفیس در نمایشگاه سازمان صنایع كشور به معرض نمایش گذارده شد و مورد
توجه و استقبال شركت كنندگان در نمایشگاه مزبور قرار گرفت و مدال ممتاز نمایشگاه را كسب نمود. میز مزبور
فعلاً در موزه هنرهاي ملي نگاه داري ميشود
4 میز مربع مستطیل به طول 0 متر و به عرض یك متر و بیست سانت. كلیه سطح این میز از عاج و صدف و
استخوان و چوبهاي گوناگون با رنگهاي طبیعي معرق كاري شده و اطراف میز از چوب فوفل به طور برجسته
ساخته شده است. پایة این میز به سبك معماري است. میز مزبور در نمایشگاه جهاني بروكسل نمایش داده شد و
مورد توجه و استقبال بزرگترین و » گراند پري « بینندگان و شركت كنندگان واقع گردید و به اخذ مدال طلاي
ارزندهترین جایزه نمایشگاه نائل گردید .
آثار جدید )پیشرفته(
سطح كارهاي جدید از فلزات گوناگون صدف عاج استخوان و چوبهاي مختلف طبیعي – است و این آثار شباهت
زیادي به تابلوهاي نقاشي دارد، به طوریكه تمایز این آثار از تابلوهاي نقاشي در نظر اول براي بیننده امري دشوار
و بلكه محال است .
ازمون:
-0 مختصری در مورد تاریخچه مصرف چوب را بنویسید
-0 سابقه استفاده از چوب در ایران را بنویسید
-3 تاریخچه منبت کاری در ایران را توضیح دهید
-0 قدیمی ترین آثار چوبی منبت کاری شده در ایران را بنویسید
-0 قدیمی ترین آثار چوبی منبت کاری در جهان را توضیح دهید
-6 منبت کاری در دوره سلوکیان را بنویسید

1 منبت کاری در دوره تیموریان را بنویسید
-8 منبت کاری در دوره اسلامی را بنویسید
-0 منبت کاری در دوره صفویه را بنویسید
-04 منبت کاری در دوره زند و قاجار را بنویسید
-00 کار برد چوب در هنر منبت را توضیح دهید
-00 کار گاه منبت کاری چگونه ایجاد شد
فصل دوم :چوبهای مورد استفاده
انواع چوب ها بامصارف دیگر
انواع چوبها)مقدماتی چوب گردو توسکا راش افرا( بقیه برای پیشرفته – – – –
توسكا
رنگ این چوب در هنگام قطع درخت صورتی روشن بوده که پس از خشک شدن کم کم به رنگ نارنجی
در می آید .چوبی است نسبتا” نرم وخشک ودر مقابل ضربه وفشار مقاوم است این چوب در قایق سازی.
جعبه سازی.منبت کاری.مورد استفاده قرارمیگرد.
راش :
این چوب به رنگ صورتی مایل به قهوه ای ودارای دوک های ظریف ولکه های قهوه ای رنگ پرمگس
می باشد.از این چوب بیشتر برای کارهای درشت مثل تاج مبل به کار می رود.
گردو
چوبی ریز بافت به رنگ خاکستری مایل به قهوه ای تا قهوه ای تیره دارای نقوش زیبا ونسبتا” بادوام است
این چوب نیمه سنگین ونیمه سخت ودر مقابل فشاروخمش وکشش مقاوم است از این بیشتر در کارهای
16
هنری و تزئینی تهیه روکش.خراطی .ساخت مبل .ساخت آلات موسیقی.قنداق تفنگ.مجسمه سازی .منبت
کاری.خاتم سازی ومعرق استفاده می شود.
از خواص چوب گردو می توان به تنوع رنگ .مقاومت بهتر چوب .دارای بافت ریزومقاوم .دارای نقوش
زیبا .دارای همکشیدگی متوسط.واز خانواده پهن برگان بوده است وخوش رنگ وبه خوبی رنگ ولاک می
پذیرند.
افرا :نیمه سنگین ونیمه سخت است ودر ساخت اندام های مصنوعی .خراطی .ساخت مبلمان.ساختمان های
چوبی.وسایل موسیقی ولوازم تزئینالات مصرف می شود
ملچ
چوبي به رنگ قهواي مایل به قرمز است و گاهي اوقات رگه هاي سبز رنگي در آن دیده میشود . چوبي
درشت بافت، نیمه سخت و نیمه سنگین، نسبتا بادوام و در برابر ضربه بادوام ونسبت خمش مقاوم است. از
این چوب بیشتر در ساختمانهاي چوبي، ساخت مبلمان، روكش، قایق سازي، وسایل ورزشي، در و پنجیره و
تخته لائي استفاده مي شود . چنار
چوبي به رنگ سفید روشن تا قرمزمایل به قهوه اي است كه لكه هاي قهوه اي صدفي دارد . چوبي است
نیمه سخت وسنگین و با دوام كه از آن براي ساخت دربهاي اماكن متبركه، دسته ابزار، صندلي، غربال،
صندوق استفاده مي شود . بلوط
چوبي به رنگ قهوه اي روشن تا تیره، درشت بافت و بادوام است. این چوب نسبتاً نیمه سخت و نیمه سنگین
تا سنگین است و در برابر سایش مقاومت زیادي دارد و بهترین چوب براي پاركت، ساخت مبلمان تهیه
روكش، تراورس را آهن،مدل سازي است

تبریزي
این چوب به رنگ سفید تا كرم روشن است واغلب لكه هاي سیاه رنگ و یا قهوه اي دارد. چوبي است نسبتاً
نرم، سبك كه دوام زیادي ندارد و كار با آن آسان است. براي ساخت كاغذ سازي، كبریت سازي، جعبه
سازي، ادوات كشاورزي از آن استفاده مي شود . ممرز
چوبي ریز بافت به رنگ سفید تاسفید مایل به كرم و سخت و نیمه سنگین است . این چوب در مقابل ضربه و
سایش مقاومت دارد و در كاغذ سازي، تخته خرده چوب سازي، تخته فیبر، واگن سازي، دسته
ابزار،چوبهاي تونلي از آن استفاده مي شود .
ساج )تیك ( چوبي است به رنگ قهوه اي طلایي تا قهوه اي پنج پر رنگ با خطهاي سیاه كه بسیار سنگین و با دوام
است. این چوب در صنعت كشتي سازي، صنایع ظریف به خصوص خاتم كاري، ساخت ابزار آزمایشگاهي،
روكش گیري، قسمتهاي بیروني و داخلي ساختمان موارد مصرف دارد . چوب آبنوس
آبنوس درخت سیاهرنگي است یا چگالي نسبتاً بالا و بسیار خوش بو. تنه داخلي چوب به رنگهاي مختلف
زردسفید تا قهوه اي و سیاه دیده مي شود
چوب افراي سیاه
براي ساخت لوازمي هم چون خط كش و دكوراسیون بزرگ استفاده مي شود . زبان گنجشک ) ون(
چوبي است داراي مقاومت و سختي مناسب و داراي قابلیت فرم پذیري مناسب . رنگ این چوب عموماً زرد
ملایم است كه براي ساخت كه براي ساخت قطعات چوبي مانند قاب و فرم تابلو ها، عصا، راكت تنیس
استفاده مي شود .
18
چوب شمشاد
چوب شمشاد به دلیل تراكم بالاي آوند ها و لیفهاي آن داراي چگالي بالامي باشد. از این چوب در كارهایي
استفاده مانند خاتم كاري و و منبت كاري استفاده میشود . چوب لاله درختي
چوبي با بافتهاي نزدیك و متراكم و به رنگ زرد وجود دارد و به دلیل كیفیت عالي در ساخت انواع مبلمان
قیمتي، ظروف چوبي ، جعبه ها ، اسباب بازي و غیره به كار مي رود .
توت سفید : رنگ چوب برون سفید و درون زرد طلایى است. این درخت در اصل در چین و آسیاى شرقى
بوده است . اما در ایران و بسیارى از مناطق معتدلهٔ دنیا کاشته مىشود . در ایران در مناطق مرطوب
جنگلى شمال و همچنین در مناطق استپى نیز کاشته مىشود .
گلابي : رنگ این چوب قرمز روشن )صورتي( با زمینهٔ قهوهاى و بدون نقش و گاهى منقوش است . این
درخت از آستارا تا گرگان می روید و در کردستان و لرستان نیز گونه هاى مختلف آن وجود دارد

 

 

 

 

فصل سوم :تعریف چوب
قسمت های مختلف درخت
مقاطع سه گانه ویژگیهای ظاهری چوب
معایب چوب وروش برطرف کردن آن
تعاریف چوب)مقدماتی و پیشرفته(
-1 تعریف گیاهي چوب : چوب عبارت است از مجموعه اي از بافتهاي ثانویه و بین مغز و لایه زاینده ساقه و ریشه
و شاخه ها قرار میگیرد نظیر چوب راش صنوبر گلابي كاج انار چنار و غیره – – – – –
-2 تعریف تجارتي : چوب عبارت است از قسمت داخلي ساقه و درختان و درختچه ها كه قابل تبدیل و براي استفاده
در مصارف گوناگون میباشد مي توان با كاركردن بر روي آن به ارزش و مرغوبیت آن افزود نظیر تهیه تخته چند
لایه از چوب راش .
-3 تعریف صنعتي : چوب عبارت است از ماده جامد متخلخل فیبري شكل كه داراي ساختمان یاخته اي سازمان
یافته هرسونایكسان و ناهمگن مي باشد و این ماده حاصل زندگي درخت است و دائم اً دستخوش تغییرات در محیط
است
قسمتهای مختلف یک درخت )مقدماتی و پیشرفته(
0 پوست درخت : پوست درخت به دو لایه تقسیم می شود که به پوست بیرون آن لایه مرده می گویند که کار آن –
حفاظت از تنه درخت می باشد و لایه زنده یا پوست درونی که از بافتهای زنده و نرم و مرطوب تشکیل شده که
مواد غذائی تهیه شده را به نقاط مختلف درخت هدایت میکند
0 پوسته چوب ساز یا کامبیوم )لایه زاینده(: زایش و تقسیم سلولها در این قسمت انجام میشود قسمتی از سلولها به –
صورت چوب در آمده و در داخل درخت قرار میگیرد و قسمت دیگر از طرف خارج پوست آن را بوجود می آورد
20
3 چوب : که قسمت اعظم تنه درخت را تشکیل می دهد که خود به دو قسمت تقسیم می شود چوب برون که به آن –
چوب جوان نیز می گویند و معمولا رنگ آن روشن می باشد و قسمت فعال چوب می باشد و شیرابه را از ریشه و
برگها انتقال می دهد و چوب درون یا چوب پیر که قسمت میانی تنه درخت میباشد سلولهای این قسمت غیر فعال
بوده و رنگ آن تیره میباشد و کار آن ذخیره مواد استخراجی و استحکام بخشیدن تنه درخت می باشد
4 اشعه مرکزی یا پره های چوبی : نوارهایی هستند که از یک یا چند ردیف سلولهای شعاعی که از پوست تا –
مرکز درخت و عمود بر دوایر سالیانه امتداد دارند و کار آنها انتقال و ذخیره غذائی است و خاصیت آن این است که
اتصال بین حلقه های سالیانه ایجاد و درخت را محکم می کند
5 چوب بهاره و چوب تابستانه : چوبی است که در آغاز فصل رویش تشکیل می شود و معمولا حاوی سلولهای –
درشت با دیواره سلولی نازک است و رنگ آن روشن است به آن چوب بهاره یا آغازی گویند و چوبی که تیره تر
ازچوب بهاره باشد وداراي سلولهاي ریز و دیواري ضخیم مي باشند ، چوب تابستانه می گویند
مقاطع سه گانه چوب )مقدماتی و پیشرفته(
0 برش عرضی : که سطح برش عمود بر جهت طول ساقه درخت است . –
0 برش شعاعی: که سطح برش موازی جهت پره های چوبی است. –
3 برش مماسی : که سطح برش شعاعی و پره های چوبی است و یا مماس بر دوایر سالیانه مي باشد .

 

 

ویژگیهای ظاهری )بصری (چوب )مقدماتی و پیشرفته(
0 رنگهای چوب : سفید زرد سبز قهوه ای خاکستری سیاه قرمز و… – – – – – – –
0 چوبهای نرم : صنوبر سبیدار بید بالزا – – – –
3 چوبهای برّاق : چوب مقدس )خشب الانبیا( –
4 چوب رگه دار : ماهون گردو زبان گنجشک بلوط و…. – – – –
5 چوب سخت : آبنوس گایاك – –
6 شکل پذیر : بالزا –
1 چوبی که مواد معدنی دارد و ابزار ها را کند می کند : ساج –
8 سوزنی برگان و پهن برگان : سوزنی برگان معمولا چوب نرم و پهن برگان چوب سخت میباشد و تنوع –
رنگ در پهن برگان بیشتر از سوزنی برگان است
همکشیدگی و واکشیدگی چوب )مقدماتی و پیشرفته(
همکشیدگی : چوبی که از رطوبت کاملاً اشباع شده باشد به تدریج خشک کنیم و چوب رطوبت خود را از
دست بدهد حجم چوب کاهش پیدا میکند این حالت همکشیدگی گویند
واکشیدگی : اگر چوب خشک را در معرض رطوبت قرار دهیم به تدریج رطوبت را جذب کند منبسط میشود
حجم چوب افزایش میابد به این حالت واکشیدگی میگویند
22
نحوه خشک کردن چوب )مقدماتی و پیشرفته(
0 کوره ها : به روش خاص می چینند –
-3 تابش امواج یا جریان هوا : در کارخانه ها لاک و بتونه می کنند و ودور از تابش مستقیم آفتاب قرار
می دهند

نحوه خشک کردن چوب
نحوه خشک کردن چوب
نحوه خشک کردن چوب
نحوه خشک کردن چوب
نحوه خشک کردن چوب
نحوه خشک کردن چوب

بعضی از چوبها در عرض یکسال خشک میشوند و بعضی ها چهار سال طول میکشد مثلا چوب بلوط قرمز
یا اقاقیا به چندین تابستان وقت لازم میباشد
چرا چوب را خشک می کنند )مقدماتی و پیشرفته(
0 جلو گیریاز پیچیده شدن و ترک خوردن چوب –
0 مقامت در برابر باختگی و پوسیده شدن رنگی شدن و قارچ زدگی چوب –
3 کاهش وزن چوب –
4 رنگ پذیری بهتر چوب –
5 کار با چوب راحت تر میشود مانند رنده کردن و بریدن –
6 چسب بین اتصالات محکمتر میشود

عوامل تخریب و پوسیدگی چوب )مقدماتی و پیشرفته(
عوامل بیولوژیکی تخریب چوب :این عوامل به چهار گروه شامل قارچها و حشرات و موجودات دریائی
چوبخوار و باکتری ها میباشد که قارچها سهم بیشتر در آسیب رساندن به چوب رادارند
الف :قارچها ی چوبخوار قارچهای رنگ کننده چوب قارچهای خال مانند قارچهای پوسیدگی نرم – – –
ب : حشرات چوبخوار مانند موریانه ها سوسکهای چوبخوار شاهپرکها و مورچه های نجار – – –
عوامل فیزیکی تخریب چوب میتوان آتش سوزی ها و هوادیدگی ها نام برد –
عوامل شیمیائی تخریب کننده چوب از بین رفتن چوب در مقابل اسیدها و قلیایی ها –
عوامل مکانیکی تخریب چوب تخریب چوب بر اثر استفاده از پارکت سالنها و تراورستهای راه آهن و –
ابزارهایی که دسته چوبی دارند و …
آزمون:
-0 تعاریف چوب را نام برده و هر یک را توضیح دهید
-0 قسمتهای مختلف یک درخت را توضیح دهید
-3 مقاطع سه گانه چوب را بنویسید
-4 ویژگیهای ظاهری )بصری ( چوب را بنویسید
-5 همکشیدگی و واکشیدگی چوب چیست
-6 نحوه خشک کردن چوب را توضیح دهید
-1 چرا چوب را خشک می کنیم
-8 عوامل تخریب و پوسیدگی چوب را توضیح دهید
24
فصل چهار:ابزارهای منبت کاری
دستگاه پیشرفته )مقدماتی و پیشرفته(
منبت کاری در صنعت چوب یک هنر است و هر روز بر پیشرفت آن افزوده میشود مثلا دستگاه های
مانند)) کپی تراش(( و دستگاه پیشرفته ی کامپیوتری مانند ))سی ان سی ((و )) ان سی ((کار منبت را خیلی
راحت و آسان نموده است ولی با وجود این دستگاهها ارزش هنری و دستی خود را نکاسته بلکه بهتر از
قبل هم گردیده است
پنج نوع مغار اصلی )مقدماتی و پیشرفته(
0 گلوئی 0 تخت یا باز 3 شفره 4 نیم باز 5 کبریتی – – – – –
شناخت مغارهای منبت )مقدماتی و پیشرفته(
شفره : )مقدماتی و پیشرفته(
شفره بزرگ مغاري است كه با آن مي توان خشن كاري منبت راانجام داد و طرح را از زمینه جدا کرد
وبا شفره کوچک تزئین منبت راانجام میدهیم

شقره
شقره

 

مفار تخت یا باز: )مقدماتی و پیشرفته(
مغاري است كه مي توان از آن براي صاف كردن تقه زدن و بریدن انجام داد

مفار تخت یا باز
مفار تخت یا باز

 

مغار نیم باز )مقدماتی و پیشرفته(
مغاري است كه براي تقه زدن براي برگ و بوجود آوردن انحناو منبت در قطعه کار بكار مي رود

مغار نیم باز
مغار نیم باز

 

مغار گلوئي یا قاشقي )مقدماتی و پیشرفته(
مغاري است كه براي دایره زدن و كلبرگ زدن بكار میرود و براي قوس هم مناسب میباشد

مغار گلوئي یا قاشقي
مغار گلوئي یا قاشقي

 

مغار کبریتی )مقدماتی و پیشرفته(
مغار کبریتی همان مغار تخت است ولی به اندازه حدودا یک و یا دومیلی

مغار کبریتی
مغار کبریتی

ابزار مورد نیاز منبت : )مقدماتی و پیشرفته(
مفار گیره – میز – منبت گیره نجاري سوهان آهني سنباده كاغذي – – – و پارچه اي وآبي كاغذ روغني یا –
پوستی یا کالک چکش پلاستیکی یا چوبی تیز کن برقي – – انواع تخته – چسب چوب – قلم موئي – – – میخكوب
كمد وسایل اره – لیسه دریل – – سانتي متر – سنگ نفت – لاستییك زیر كاري فرز دستی – –
بعضی از وسایل مورد نیاز منبت )مقدماتی و پیشرفته(

ابزار مورد نیاز منبت
ابزار مورد نیاز منبت

 

ابزارهای قدیمی منبت یا کنده کاری )مقدماتی و پیشرفته(
تیشه درفش اسکنه )قلم ( مته چاقو اره چوب تراش رنده وابزارهای نرم مانند سوهان

بهترین تولید کنندگان ابزار منبت )مقدماتی و پیشرفته(
آلمان انگلیس روس ایتالیا ژاپن ایران چک آمریکا – – – – – – –
نمونه منبت )مقدماتی و پیشرفته(

نمونه منبت
نمونه منبت

 

مراحل کار به ترتیب اولویت )مقدماتی و پیشرفته(

مراحل کار به ترتیب اولویت
مراحل کار به ترتیب اولویت

 

طرح های ساده منبت

طرح های ساده منبت
طرح های ساده منبت

 

طرز بدست گرفتن مغار )مقدماتی و پیشرفته(
طرز بکار گیری مغار تخت یا باز
با زاویه حدودا 05 درجه جهت صاف کردن سطح قطعه کار

 

طرز بدست گرفتن مغار
طرز بدست گرفتن مغار

 

مغار گلوئی )مقدماتی و پیشرفته(
طرز گرفتن مغار گلوئی هنگام تقه زدن به دایره و یا برآمده که با زاویه 45 درجه شروع الی 04 درجه تمام
میشود و تورفته با زاویه حدود 04 درجه شروع تا 45 درجه به اتمام میرسد
برداشتن پشت دایره بعد از تقه زدن دایره

مغار گلوئی
مغار گلوئی

 

نفت : جهت نرم کردن الیاف چوب از نفت استفاده می کنیم

نفت
نفت

 

سنگ نفت : جهت تیز کردن مغارها با زاویه مناسب 04 الی 05 بکار میرود و برای سنگ نفت از
نفت یا روغن موتور استفاده می کنیم

نقطه تلاقی یا عطف : بهم رسیدن الیاف چوب در یک نقطه را تلاقی و یا عطف می گویند و نقطه
صفر رسیدن منبت و قوس در یک نقطه بهم را می گویند

نقطه تلاقی یا عطف
نقطه تلاقی یا عطف

 

نقطه صفر در منبت : رسیدن قوس و منبت در یک نقطه بهم نقطه صفر گویند

نقطه صفر در منبت
نقطه صفر در منبت

مراحل کار با طرح اسلیمی و پیچک

طرز گرفتن مغارهای گلوئی و نیم باز و شفره

طرز گرفتن مغارهای گلوئی و نیم باز و شفره
طرز گرفتن مغارهای گلوئی و نیم باز و شفره

تعریف مغار
مغار:وسیله است برای کنده کاری چوب بکار میرود واندازه های مختلفی دارد که این اندازه ها بر
اساس پهنای مغار تعیین می شود
چكش: )مقدماتی و پیشرفته(
از چكش براي ضربه زدن به مغار استفاده مي شود.جنس چكش در گذشته از چوب و اكنون «
از چوب ویا پلاستیك فشرده مي باشد.البته بعضي از منبت كاران چكش چوبي را خود ساخته و
به طرفین سرآن لاستیك نازك مي چسبانند
به چهار دلیل منبت كاران از چكش چوبي یا لاستیكي استفاده مي كنند.
0 به خاطر اینكه هنگام ضربه زدن به مغار باعث مي شود ضربات كمتر صدا داشته باشد

0 دسته مغار خراب نشود و آسیب نبیند. –
3 وزن آن سبكتر از چكش فلزي است و باعث مي شود تا منبت كاران كمتر خسته شوند. –
4 چون سرچكش چوبي بزرگتر است راحتر مي توان كار كرد. –
به چكش چوبي تخماق نیز گفته مي شود كه لغتي تركي مي باشد.
سوهان: )مقدماتی و پیشرفته(
شكلهاي مختلفي دارد و براي ساییدن چوب و سایر موادمورد استفاده قرار مي گیرد.
0 سوهان دوسرصاف:این ابزار براي ساییدن چوب بكار مي رود. –
0 سوهان دوسر كچ:جاهاي گود را با این سوهان صاف مي كنند. –
3 سوهان سه پهلو سه گوش:براي صاف كردن و تراش دادن قسمت هاي مورد نیاز به كار مي –
رود.
4 سوهان نیم گرد. –
5 سوهان دوكاردي –
6 سوهان دم موشي:از این سوهان براي كارهاي خیلي ظریف استفاده مي شود و این سوهان –
نازك وكوچك است.
33
1 سوهان گرد:داخل جاهاي گود و سوراخ را با این سوهان صاف مي كنند. –
چوب ساب: )مقدماتی و پیشرفته(
تكه هایي از كار كه پستي و بلندي و یا احیانا” قوسي دارد و با ابزارهاي دیگر نمي توان آنرا
صاف كرد،از وسیله اي به نام چوب ساب استفاده مي شود .چوب ساب داراي آج هاي تك تك
مي باشد و هم چنین شكل هاي مختلفي دارد.نوعي دیگر از چوب ساب وجود دارد كه تمام بدنه
آن داراي آج مي باشد و بدون دسته است..این نوع چوب ساب به شكل دم موشي ،قاشقي و تخت
مي باشد كه به چوب ساب طریق معروف است.لازم به ذكر است كه این نوع چوب ساب
كاربرد خوبي داشته و تولید داخل مي باشد.
سنگ نفت: )مقدماتی و پیشرفته(
از سنگ نفت براي تیز كردن نوك مغار استفاده مي شود .مغار همیشه باید نوك تیز و صاف باشد تا
عمل دلخواه هنرمند را انجام دهد.هردو طرف سنگ نفت مورد استفاده قرار مي گیرد زیرا یك طرف
آن ریز تر از طرف دیگر است.تیغه با نوك مغار را اول با قسمت زبر و بعد با قسمت نرم آن تیز و
صاف مي كنند.این سنگ را در نفت مي گذارند تاهمیشه نرم بماند و تیغه مغار را خراش ندهد.اگر
سنگ در نفت نگهداري نشود باعث همگون شدن و ساییده شدن سریع آن مي شود.
گیره

گیره
گیره

 

:در منبت كاري كار و قطعه مورد نظر به گیره كه در گوشه ایي از میز كار مي باشد بسته مي
شود و وجود گیره از ابزارهاي لازم و ضروري منبت كاري است.
آزمون :
-0 ابزار های مورد نیاز منبت را نام ببرید
-0 ابزارهای قدیمی را نام ببرید
-3 بهترین تولید کنندگان ابزار منبت کدام کشور هاست
-4 انواع مغار ها را نام ببرید و هر یک را تعریف کنید
-5 سنگ نفت چیست و چه کاربردی دارد
-6 انواع چوب ساب ها را نام ببرید
-1 زوایای منبت در برآمده و تورفته را توضیح دهید
-8 نقطه عطف یا تلاقی در منبت چیست
-0 زاویه تیز کردن مغار چقدر است
فصل پنجم
35
طرحهای منبت مراحل منبت کاری
روش انتقال طرح بر روی چوب
کنترل مرغوبیت در منبت کاری
موارد زیر در شروع منبت باید رعایت شود )مقدماتی و پیشرفته(
0 دارای زمینه صاف باشد –
0 طرح منطقی و متناسب باشد –
3 فاصله ها و موازات رعایت شده باشد –
4 از چوب بدون گره و تاب و شکاف و پوسیده و تر استفاده شود –
5 ابزارها کاملا تیز و کامل باشد –
6 میز کاری استاندارد باشد –
پنج نوع زمینه در منبت )مقدماتی و پیشرفته(
0 بشقابی 0 ایتالیائی 3 قاب عکس 4 عضله ای یا ماهیچه ای – – – – – – –
5 مشبک –
منبت چیست و منبت کار کیست )مقدماتی و پیشرفته(
کلمه منبت به معنی کنده کاری روی چوب میباشد
و منبت کار کسی است که روی چوب عمل کنده کاری را انجام میدهد

منبت سنتی ایرانی : )پیشرفته(
این شیوه در ایران سابقه طولاني دارد وبه همین دلیل ان را به منبت سنتي ایراني مي شناسند.دراین
شیوه عمق زمینه کم)در حدود 0تا 3میلیمتر که ندرتا به 5میلیمترمي رسد(.ونوع اجراي حجم در این
شیوه به صورت))نیم برجسته((و))برجسته((است.قسمتهاي برجسته اختلاف سطح وبلندي کمي نسبت
به هم دارند وحتي شیبها وانحناهاي سطحي نیز ملایم است در این شیوه شکل روسازي بستگي به
اجراکننده منبت دارد وبه همین دلیل دراثارهنرمندان سنتي کمي متفاوت است.اگر چه دراین شیوه
انحناهاي سطح ملایم وشباهت کمتري به جزئیات طبیعت دارد ولي در عوض سعي مي نمایند در ان
شیارها وبافتهاي تزئیني زیادي بوجود اورند تا منبت را پر کار نشان دهند.
نقوشي که عمد تادراین سبک اجرا مي شود بیشتر شامل نقوش سنتي ایران نظیر نقوش هندسي ختایي
اسلیمي مینیاتور خوشنویسي وگاهي اژدها سیمرغ شکارگاه و…است.منبت کاران سنتي سعي مي
نماینداز طرحهاي پر کار وبه هم فشرده استفاده نمایند تا کار انها جلوه بیشتري داشته باشد.
اجرا مي گرددوغالبا از چوبهاي چون:گلابي » چاقو منبت « این شیوه منبت به وسیله ابزار ظریف به نام
شمشاد نارنج فوفل گردو عناب وچنارانجام مي گیرد.
منبت قاب سازی: )پیشرفته(
منظور از قالب همان مهریا قالب چاپ قلمکاراست که ساخت ان در ایران سابقه طولاني
دارد.براي ساخت این مهرکافي است ان را به نحوي کنده کاري نمایند که تمام قسمتهاي برجسته
همسطح باشند تا به هنگام چاپ پارچه همه نقش مهربه صورت یکجا به روي رنگ وپارچه
است واصلا نیازي به روسازي ندارد. » نیم برجسته « انتقال یابد بنابراین سبک حجمي
37
قالب قلمکارمعمولا با چوب گلابي ساخته مي شود وکنده کاري در مقطع عرضي چوب به
وسیله ابزارهاي ي شبیه به چاقو منبت انجام مي گیرد.نقوش بکار رفته عمدتا سنتي وگاهي
پرکاروگاهي داراي اجزاي درشت است.
منبت قلم زنی: )پیشرفته(
منبت بسیار ریز وظریفي است که به وسیله ابزارهاي باریک ودر حد سوزن به روي چوبهاي
خیلي فشرده انجام مي شود.
منبت فرنگي: )پیشرفته(
این شیوه در زمان قاجار از روپا به ایران وارد شد وامروزه اکثر منبت کاران به ویزه مبل
سازها به این شیوه کار مي کنندوالبته برخي نیز این شیوه رابا روش سنتي تواما به کار مي
است وعمق زمینه » تمام برجسته « و» برجسته « برند.در این شیوه اجراي حجم معمولا از نوع
نیز زیاد وبه چند سانتیمتر مي رسد. از انجا که قسمت برجسته این نوع منبت ارتفاع زیادنسبت
به هم ایجاد نمود)اصطلاحا امکان زیرو رواندازي زیاد است(.در این نوع منبت اگر چه معمولا
اجزا درشت است ولي انحناهاي سطحي )یا اصطلاحا روسازي( باشدت زیاد)شیب وقوس
زیاد(اجرا مي گرددوتاحد زیادي شباهت به طبیعت دارد.
منبت معرق

نوعي منبت الحاقي به روي زیر ساخت است براي اجراي این روش ابتدا بر اساس طرح
قطعاتي از چوب هاي مختلف دور بري و سپس جدا گانه منبت كاري مشوند و نهایتا طبق
طرح در كنار هم به روي زیر ساخت چسبانیده مي شوند
منبت مشبک: )پیشرفته(
این نوع منبت با شبکه بري همراه است. معمولا براي اجراي این شیوه ابتدا طرح رابه روي
زیر ساخت منتقل مي نمایند سپس برخي یا همه زمینه ها را بریده خارج مي نمایند تا کار
مشبک شود انگاه به روي قسمتهاي برجسته)متن(شروع به کنده کاري مي نمایند بدیهي است در
این شیوه اگر نوع انحناهاي حجم برجسته با شکل قسمت مشبک هماهنگ باشد از زیبایي بیشتر
برخودار خواهد بود.
منبت تیشه اي : )پیشرفته(
نوعي منبت درشت است كه اجزاي كم كار و ))زیر و رو اندازي (( و ))رو سازي (( خفیف
دارد این منبت با تیشه نجاري و بدون پرداخت و ریزه كاري انجام مي گیرد
منبت سایر مصالح تكمیلي : )پیشرفته(
گاهي در تركیب آثار چوبي مصالحي مثل صدف و عاج نیز بكار مي رود در این مورد برخي
استادكاران این مصالح را كمي ظخیم تر در نظر گرفته آنها را به وسیله سوهان تراش داده
منبت مي نماید
39
روش انتقال طرح برروي چوب: )مقدماتی و پیشرفته(
انتقال طرح برروي چوب را به چندین روش مي توان انجام داد كه به شرح زیر مي باشند.
0 انتقال طرح به وسیله كاربن:دراین روش ابتدا كاربنرا روي چوب مورد نظر قرار داده سپس –
طرح را روي كاربن قرار مي دهیم و با مداد و آرام روي خطوط طرح مي كشیم سپس طرح و
كاربن را برداشته و طرح روي چوب منتقل شده .این روش كاربرد زیادي در منبت كاري
دارد.
0 انتقال طرح به صورت مستقیم :در این روش شخص منبت كار باید به طراحي كاملا“ مسلط –
باشد و طرح را مستقیما“ روي چوب بكشد.شخص منبت كار باید طرح را كاملا“ قرینه روي
چوب بكشد این روش راحت ترین روش است به شرط اینكه شخص منبت كار به طراحي وارد
باشد.
3 انتقال طرح به روش فتوكپي:در این روش از طرح فتوكپي تهیه نموده و آن را روي چوب –
مورد نظر مي چسبانند سپس از روي طرح چسبیده شروع به كنده كاري مي كنند این روش
كمتر وقت مي گیرد ولي نهایتا“ كار تمیزي در نمي آید.
4 انتقال طرح به روش سوزني كردن:در این روش طرح را روي كاغذ كشیده سپس روي –
خطوط طرح را با سوزن ته گرد نقطه چین مي كنند.سپس مقداري دوده داخل یك جوراب نازك
ریخته و طرح را روي چوب قرار مي دهندوچوب را روي نقطه چین ها زده و بدین ترتیب
خطوطي از طرح به صورت نقطه چین روي چوب كشیده مي شود این روش بسیار وقت گیر

است و امروزه كسي از آن استفاده نمي كند .علاوه برآن با كشیده شدن دست روي خطوط پاك
مي شود.
5 انتقال طرح به روش روغني كردن كاغذ:در این روش طرح را روي كاغذ خیاطي كشیده –
سپس آنرا آغشته به نفت یا روغن مي كنند سپس طرح را روي چوب قرار داده با مداد روي
خطوط مي كشند و به این ترتیب طرح روي چوب منتقل مي گردد.این روش بیشترین مورد
استفاده را دارد.
مراحل كارمنبت كاري: )مقدماتی و پیشرفته(
ابتدا استاد کار طرح مورد نظر را انتخاب می کند
سپس طرح را روی چوب انتقال داده می شود
سپس جا های که قابل مشبک است توسط فرز مشبک می کنیم
بعد قطعه کار را توسط گیره به میز کار می بندیم
بعد توسط شیفره طرح را از زمینه جدا می کنیم
سپس با مغار های مختلف شروع به منبت کاری می کنیم هنگام کار معمولا”با دست چپ مغار وبا
دست راست چکش را گرفته وشروع به ضربه زدن می کنیم .نحوه نگه داشتن مغاروزاویه ی قرار
دادن آن روی چوب میزان برداشت بار از روی چوب را تعیین می کند.اگر زاویه قرار تیغ مغار
روی چوب.باسطح چوب زیاد باشد میزان باربرداری بیشتر می شود. قبل از منبت كاري انتخاب
41
چوب خیلي مهم مي باشد.چوبي بدون گره ،محكم ، بافت ریز و راست تار از عوامل مهم انتخاب
چوب مي باشد البته دارای زمینه صاف باشد..طرح منطقی ومتناسب باشد..فاصله ها وموازات
رعایت شده باشد..ابزارها کاملا” تیز وکامل باشد..میز کار استاندارد باشد.
مناسبت ترین روغن ،روغن بزرك مي باشد كه در پایان كار زده مي شود تا آن حد كه اشباع شود
،این كار هم از عوامل جوي محافظت كرده و هم از پوسیدگي جلوگیري مي كند.از روغن بادام تلخ
و پارافین براي اینكار استفاده مي شود.
انواع منبت از نظر فرم ظاهري: )مقدماتی و پیشرفته(
رولیف:
نقش برجسته اي كه سطح زمینه ي كار بیرون نیامده است و با حاشیه ي كنار كادر همسطح مي
باشد.
با رولیف:نقش برجسته ي است كه از سطح زمینه ي كار بالاتر آمده است.
اورولیف:مرحله كاملتري از بارولیف است.برجستگیها،بسیار زیاد مي شود و از رویه ي كار
كاملا“ بیرون مي زند.
حکاکی : یعنی منبت از سطح پائین میرود مثل سنگ قبر

پیكره مي گویند « پیكره :اگر تمامي نقش برجسته از سطح كار بیرون آمده باشد به آن
42
فرق پیکره با منبت )مقدماتی و پیشرفته(
پیکره کاملا از زمینه بیرون زده و زمینه ای ندارد و معمولا چهار بعدی است ولی منبت
معمولا زمینه دارد و حالت سه بعدی و دو بعدی میباشد
کنترل مرغوبیت در منبت کاری )مقدماتی و پیشرفته(
اشکال قرینه بوده میزان برآمدگی و فرو رفتگی متناسب با شکل و یکسان باشد
سطح منبت شده صاف و صیقلی بوده و عاری از خورده تراشه شکستگی و امثال آن باشد
پرداخت آن یکسان و یکنواخت بوده
رنگ آمیزی با دقت انجام گرفته بدون لکه و یکنواخت باشد .
آزمون :
-0 در شروع منبت چه مواردی را باید رعایت نمود
-0 انواع زمینه در منبت را بنویسید
-3 منبت چیست و منبت کار به چه کسی گفته میشود
-4 روش انتقال طرح منبت را بر روی چوب توضیح دهید
-5 مراحل کاری منبت کاری را بنویسید
-6 انواع منبت از نظر فرم ظاهری )طرحها ( را نام ببرید
-1 انواع منبت را نام ببرید و هر یک را توضیح دهید
-8 کنترل مرغوبیت در منبت کاری را توضیح دهید
فصل ششم : اتصالات ))برای کلاس پیشرفته((
43
انواع اتصالات )پیشرفته(
نیم نیم گوشه و نیم نیم تي شكل: برا ی ساختن اتصال نیم ونیم از هر چوب به اندازه ی طول اتصال و برابر نصف کلفتی
چوب را بریده و گونیایی می کنند .برای آنکه سطح اتصال برای چسباندن کافی باشد طول اتصال باید حداقل 4 برابر کلفتی چوب
باشد. این دو نوع اتصال از ساده ترین اتصال های گوشه است که برای کارهای درود گری استقامت و دوام چندانی ندارد و به همین
دلیل آنها را به وسیله ی میخ پس از چسباندن به هم می کوبند . برای کارهایی که از نظر فنی چندان مهم نیستند می توان این
اتصال را بکار برد.

نیم نیم گوشه و نیم نیم تي شكل
نیم نیم گوشه و نیم نیم تي شكل

نیم نیم متقاطع یا به علاوه )صلیبي(:این نوع اتصال نیم نیم پس از ساخته شدن ودر هم جا زدن شكل یك بعلاوه
)صلیبي ( را بوجود مي آورد به این ترتیب كه نیمي از قسمت وسط هر دو قطعه چوب خارج شده و دو قطعه چوب داخل هم قرار مي
گیرند و محل كاربرد آن در آلت بندي پنجره ها و … است

 

فاق و زبانه ) ساده یكطرف فارسي دو طرف فارسي ( – –
1 قطر چوب و طول زبانه حد اقل / برای اتصال فاق و زبانه سر یکی از چو بها را فاق و سر چوب دیگر را زبانه می کنند،قطر زبانه معمولا 3
4 برابر کلفتی چوب است این اتصال بیشتر در در و پنجره سازی مصرف می شود.
اتصال گوشه اي فاق زبانه: این اتصال که معمولی ترین اتصال گوشه است از نظر ساخت ساده و استحکام آن نیز خوب است. در ساختن
این نوع اتصال معمولا ضخامت عمق و زبانه را یک سوم ضخامت چوب در نظر می گیرند.

كم و زبانه )ساده كوله دار دو زبانه ( – –
چنانچه عرض چوبهای اتصال زیاد باشدبجای اتصال فاق و زبانه ، میتوان از اتصال کم و زبانه استفاده نمود . این اتصال شبیه فاق و زبانه
است فقط به جای فاق در یکی از چوبها کم در می آورند. ک م را معمولا به وسیله ی ماشین کم کنی به وسیله ی مته در می آورند. سر زبانه
نیز در این اتصال دیده نمی شود )مخفی است(.ا
از این اتصال معمولاًبرای ساخت در و پنجره استفاده می شود .

 

قلیف )سراسري كم و زبانه ( –
این اتصال نیز خواص اتصال های میخ چوبی و یا کم و زبانه را دارد .در اینجا قطعه چوب اضافی که به عنوان زبانه در کنشکاف چسبانده
می شود بایستی مخالف راه الیاف تخته ها )راه پود(گرفته شود.کلفتی زبانه نباید از یک سوم قطر تخته ها تجاوز کند و عمق کنشکاف به
اندازه ی یک برابر و نیم قطر زبانه می باشد.

دوبل : این اتصال امروزه بیشترین كاربرد را در تولیدات چوبي دارد و به دلیل استحكام آن در تولیدات بسیار مناسب است

انگشتي : اتصال انگشتي پس از ساخته شدن و در هم زدن شبیه انگشتان دو دست است كه در هم فرو رفته اند اگر دقت كرده باشیم
بسیار محكم و زیباست .

ساده دم چلچله
اتصال دم چلچله از نظر استحکام سایر اتصالات را تحت الشعاع قرار داده و از تعداد زیادی دندانه یا زبانه تشکیل شده است.
تخته هایی که با این اتصال ، متصل شده اند، خود را نمی اندازند و از باز و بسته شدن چوب جلوگیری می کند اتصال دم چلچله انواع
مختلفی دارد:
دم چلچله ی ساده ،دم چلچله ی یک طرف مخفی،دم چلچله ی دو طرف مخفی

منابع
وبلاگ :آموزش منبت یعقوب ابراهیم پور
صنایع دستی آذریایجان غربی
مروري بر صنایع دستي ایران

 

گروه آموزشی نمیک

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک