20/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

ده یک دوزی (برجسته دوزی)

ده یک دوزی

رودوزي لباسهاي فاخرمخمل و... با استفاده ازنخهاي طلايي ونقره اي ، كه با داشتن اندكي پنبه زيركار، نقوش آن برجسته به نظرمي آيد وعبورمکررنخ ازروي آن گفته می شود 

ده یک دوزی (برجسته دوزی)

ده یک دوزی

رودوزي لباسهاي فاخرمخمل و… با استفاده ازنخهاي طلايي ونقره اي ، كه با داشتن اندكي پنبه زيركار، نقوش آن برجسته به نظرمي آيد وعبورمکررنخ ازروي آن گفته می شود

 

تاریخچه ده یک دوزی

ده یک دوزی یا برجسته دوزی با عنایت به اینکه مواد اصلی این دوخت را نخ گلابتون تشکیل می‌دهد با توجه به این که این رودوزی با نخ گلابتون دوخته می شود می توان نتیجه گرفت که با نخ گلابتون تاریخ مشترکی دارند. با توجه به تاریخ تمدن ایران باستان و گفته های « کریتوس رونوس » و مهرهای استوانه ای کشف شده در خزانه تخت جمشید می توان به این نتیجه رسید که ده یک دوزی از زمان هخامنشیان در ایران رایج بوده و در دوره های مختلف سیری تکمیلی داشته است.

در دوره اسلامی این هنر در تزئین پرده ها به کار گرفته شد. در تهیه و تزئین 12 تخته پرده خانه خدا در شوش و شوشتر و همچنین تزئینات پوشش ضریح ائمه اطهار (ع) و امامزاده ها این رودوزی زیبا به کار گرفته شده است.

ده یک دوزی

دوران شکوفایی این هنر در دوران صفوی می باشد. از این دوره علاوه بر پرده های نفیس و سوزنی و بقچه ها ، تابلوهایی بی نظیر به جا مانده که در موزه ها نگهداری می شوند و بیانگر توانایی هنرمندان و مجد این هنر می باشند. در این دوره هنرمندان ، نام خود را بر روی کار سوزن دوزی می نمودند.

از دوران افشار و زند و قاجار نیز نمونه های بسیاری به جای مانده که بیانگر رواج و تنوع این دوخت در این دوران می باشد. شهرهای شوش ، شوشتر ، میناب ، بندرعباس ، اصفهان ، کاشان ، یزد، تبریز ، تهران ، قزوین ، ارومیه ، کرمان ، استان آذربایجان غربی و بخش هایی از استان خوزستان از مراکز اصلی ده یک دوزی در این دوران بوده اند.

ده یک دوزی

مواد اولیه ده یک دوزی

پارچه : معمولا پارچه هایی برای این دوخت انتخاب می شوند که تحمل دوخت مکرر را داشته باشند ، مانند پارچه های اطلس ، تافته ، ترمه ، مخمل ، ماهوت ، چلوار و کرباس.

نخ : برای این دوخت از نخ گلابتون استفاده می شود. این نخ به صورت قرقره ای یا کلاف است که در اصطلاح به آن « توله » می گویند.

سوزن و انگشتانه

ده یک دوزی

نقوش ده یک دوزی

بازو بندی ، بند رومی ، قابقابی ، گل های شاه عباسی و اناری ، گل های گلدانی ، اشکال هندسی ، محرابی ، انواع نقوش اسلیمی ، بته جقه ای ، سروچه ، گل و بوته ، گل و مرغ ، نقوش انسانی و جانوری ، کتیبه های خطی ونقشی ، ترنجی ، نیم ترنجی ، سر ترنجی و گل های حاشیه ای و جناغی.

شیوه کار ده یک دوزی

ده یک دوزی به دو شیوه ساده و برجسته اجرا می گردد.

ساده : برای دوخت ساده ، پس از نقش پردازی ، ابتدا بخیه هایی در راستای هم در دور تا دور طرح می زنند. سپس از محل هر بخیه ، ده بار نخ گلابتون را رفت و برگشت می دهند ؛ یا اینکه نخ گلابتون را ده لا کرده و حالت داده و با بست هایی بر زمینه می دوزند.

برجسته : برای برجسته سازی در ابتدا باید پس از نقش پردازی ، نخ های پنبه ای با ابریشم خام و یا پنبه را به اندازه دلخواه روی طرح گذاشت و سپس به وسیله بست هایی آن را بر روی کار محکم کرد.سپس به ده یک دوزی پرداخته می شود که خود به دو روش انجام می شود :

روی برجستگی ها را با نخ گلابتون و عبور ده بار نخ و سوزن از یک نقطه ، دوه یک دوزی می کنند.

نخ گلابتون را ده لا کرده ، روی برجستگی قرار داده و با بست هایی نزدیک به هم ، با نخ گلابتون یا نخ همرنگ گلابتون به زمینه می دوزند.

برای سطح های عریض در گلابتون دوزی نیز به شیوه ده یک دوزی عمل می کنند.

ده یک دوزی خانه خدا

موارد مصرف

موارد استفاده از ده یک دوزی

از این دوخت برای تزیین حواشی انواع لباسها ، سفره ، پرده ی کعبه ، پرده های نفیس ، بقچه ، سوزنی ، سجاده ، تزیینات روی جعبه های جواهرات ، کلاه ها ، شب کلاه ها ، تابلوهای تزیینی ، جلد قرآنی ، رویه ی پشتی ، لبه ی پرده ، دیوارکوب ، مچ پیچ ، سمبوسه ، کیسه ی پول ، جای قلمدان ، قاب آیینه ، جای مهر ، رویه ی قوری ، حنابندان ، دامن و جای ساعت استفاده می نمایند .

نقوشی که در این دوخت مورد استفاده قرار می گیرد عبارتند از : بازوبندی ، بندرومی ، قابقابی ، افشان ، گل های شاه عباسی و اناری ، گل های گلدانی ، محرابی ، انواع اسلیمی ها ، بته جقه ای ، سروچه ، گل و بوته ، گل و مرغ ، انواع گل ها ، تصاویر حیوانی و انسانی ، کتیبه های خطی و نقشی ، ترنجی ، نیم ترنجی ، سر ترنجی ، گل های حاشیه ای و جناغی و اشکال هندسی .

ده یک دوزی روی پارچه های اطلس ، تافته ، مخمل ، ماهوت ، چلوار، کرباس و ترمه انجام می گیرد . دره یک دوزی ممکن است به صورت ساده یا برجسته انجام شود برای برجسته نمودن ، ابتدا طراحی ونقش پردازی نموده و سپس نخ های پنبه ای با ابریشم خام یا حتی پنبه را به اندازه دلخواه روی طرح قرار داده و به وسیله بست هایی آن را روی زمینه محکم می نمایند . سپس ده یک دوزی را به دوروش خاص انجام می دهند . یا روی برجستگی ها را با استفاده از نخ گلابتون با گذراندن ده با نخو سوزن از یک نقطه ده یک دوزی می نمایند که لازمه این کار حتما استفاده از پارچه بافت محکم می باشد . و یا نخ گلابتون را ده لا ده لا کرده و روی برجستگی قرار داده و با بست های نزدیک به هم با نخ گلابتون یا نخ هم رنگ گلابتون به زمینه می دوزند و دوزنده در این روش می تواند با طرز قرار دادن نخ های ده لا و بست های خیلی نزدیک به هم حالت خاص به ده یک دوزی ببخشید که از دور حالت خیلی چشم نوازی را نتیجه دهد .

برای ده یک دوزی ساده ابتدا پس از طراحی و نقش پردازی روی زمینه ، ابتدا دور تا دور طرح را بخیه هایی در امتداد هم می زنند ، و بعد با نخ گلابتون از محل هر بخیه ده با نخ را رفت و برگشت می دهند و یا با قرار دادن نخ ده لا شده گلابتون ، آن را حالت داده و با بست های نزدیک به هم روی زمینه می دوزند .

ده یک دوزی گلدان

دوخت های کاربردی ده یک دوزی

در اکثر موارد این دوخت با سنگ دوزی ، پولک دوزی ، مروارید دوزی ، منجوق دوزی ، شرفه دوزی ، پته دوزی ، ابریشم دوزی ، سرمه دوزی ، ملیله دوزی و نقده دوزی همراه می باشد.

مراکز تولید ده یک دوزی

این هنر در گذشته ، در اصفهان و قزوین رواج داشته و هنرمندان بیشتر روی مخمل سبز سیر ، ارغوانی و مشکی دستباف کاشان به این رودوزی می پرداختند. مراکز مهم ده یک دوزی شوش ، شوشتر ، میناب ، بندر لنگه ، بندر عباس ، اصفهان ، کاشان ، یزد ، تبریز ، تهران ، قزوین ، ارومیه ، کرمان ، استان خوزستان ، استان آذربایجان غربی ، مراکز اصلی تهیه محصولات ده یک دوزی بوده اند .

منابع:

بیتوته

صنایع دستی

ایران انتیک

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک