31/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

گليم

دستبافته اي با استفاده از الیاف پشمي و پنبه ايي و گاه ابريشمي با رنگهاي شاد و زنده، نقوش هندسي و هر دو روي قابل استفاده و عموماً به عنوان فرش کاربرد داشته‌است.

گلیم

دستبافته اي با استفاده از الیاف پشمي و پنبه ايي و گاه ابريشمي با رنگهاي شاد و زنده، نقوش هندسي و هر دو روي قابل استفاده و عموماً به عنوان فرش کاربرد داشته‌است.

گلیم بافی

معرفی گلیم بافی

گلیم دست بافته‌ای ساده است از (تار پنبه یا پشم) و پود (پشم) که معمولاً از پشم حیوانات اهلی بر دار افراشته بافته شده که هر منطقه طرح مختص به خود را داراست و عموماً به عنوان فرش کاربرد داشته‌است. ممکن است بافت گلیم با تغییراتی کاربردهای دیگری غیر از فرش در بین عشایر داشته باشد: از جمله نمک دان، جل اسب، نوار چادر.شاید بتوان گفت در آسیای مرکزی، شرق اروپا و شمال آفریقا هر جا که پرورش بز و گوسفند و شتر رواج داشته و مردمانش در بافت فرش تخصص داشته‌اند گلیم هم بافته‌اند. مردمان ترکمن، ففقاز، ترک، عرب و… دستبافته گلیم را تولید و بکار برده‌اند.

در ادبیات فارسی عموماً گلیم با زیلو یا جاجیم و… به یک معنی بکار رفته‌است ولی به‌طور مشخص گلیم فرشی است که از بافتن پود بر تارهایی که بر دار افراشته تنیده شده‌است بافته می‌شود و از دستگاه کمکی نظیر ماسوره و… استفاده نمی‌شود که این مورد تفاوت گلیم با زیلو یا جاجیم و انواع دیگر ذکر شده در ادبیات می‌باشد.

 گلیم با زیلو و جاجیم تفاوت دارد.

گلیم بافی

گِلیم یا پَلاس یکی از انواع صنایع دستی زیراندازی و پوششی است که از ابریشم، موی بز، پشم گوسفند یا دیگر چهارپایان اهلی بافته می‌شود. گلیم به شکل سنتی‌اش، معمولاً برای پوشاندن زمین، دیوار یا رواندازی برای حیوانات باربر استفاده می‌شود ولی امروزه به عنوان یک پوشش مدرن برای خانه‌های شهری نیز خریداری می‌شود.

رنگ‌های استفاده شده در گلیم سنتی گیاهی هستند. گاهی گلیم‌ها را برای جلوه بیشتر و کهنه شدن رنگ، با چای و پوست گردو شستشو می‌دهند.

عشایر و بافتندگان گلیم محدودیتی در اندازه گلیم نداشته‌اند و با توجه به نیاز خود گلیم را در اندازه کوچک برای واگیره یا بزرگتر برای تزئین (گلیمچه) یا فرش بافته‌اند و استانداردی در ابن مورد وجود ندارد. گلیم‌ها در اندازه رایج برای قالی هم بافته شده‌اند که می‌توان به

۷۰×۱۰۰ سانتی‌متر

۱۰۰×۱۵۰ سانتی‌متر، که به ذرع و نیم مشهور است و متداول‌ترین اندازه‌است.

۲×۳ متر

۳×۴ متر

کناره ها و… اشاره کرد

گلیم

مواد اولیه گلیم

رنگرزی

در بافت گلیم‌ها در گذشته از نخ رنگرزی شده با مواد رنگرزی طبیعی استفاده شده‌است که این سنت در بافت گلیم‌های سنتی مرغوب و اصیل تا به امروز هم ادامه دارد. مواد رنگرزی عموماً از منابع گیاهی و معدنی تهیه می‌شود، هر چند ممکن است از منابع حیوانی نظیر قرمز دانه هم استفاه شود. معمولاً نخ‌های تار که عموماً از پشم حیوانات تهیه می‌شود را رنگرزی می‌کنند که در بافت گلیم با ترکیب این نخ‌های رنگرزی شده تنوع طرح‌ها حاصل می‌گردد.

نخ تار گلیم

عموماً نخ تار از پنبه بدست می‌آید اما بافت گلیم بر تارهای جنس پشم نیز مشاهده است.

نخ پود گلیم

نخ پود معمولاً از پشم حیوانات اهلی که بدست می‌آید. ممکن است در گلیم‌های ظریف تر که بیشتر برای تزئین استفاده می‌شده‌است از نخ کرک (بدست آمده از کرک حیوانات) هم استفاده بشود.

مناطق بافت گلیم

گلیم هی مناطق مختلف ایران از طرح و مواد اولیه ای که برای بافت آن استفاده می‌شود قابل تشخیص و طبقه‌بندی هستند.

گلیم ایل شاهسون

مهمترین بافت آنها، گلیم‌های سوماک است که در زبان محلی به آن ورنی می‌گویند. به‌طور کلی از طرح‌های هندسی شکسته با رنگ‌های ملایم استفاده می‌کنند و کمتر می‌توان دو گلیم ایل سون را از نظر طرح و رنگ مشابه یافت. بهترین رواسبی در ایران، جل اسب‌های سون است که به صورت شش تکه با رنگ‌های متنوع است.

گلیم لری

لرها گلیم‌های مرغوبی می‌بافند که بیشتر با رنگ‌های سیاه، سبز، آبی، سفید با نقوش خاص منطقه مشخص می‌شود. بهترین بافت لرها خورجین بزرگ برای نگهداری اثاث خانه است. حاشیه آنها را برای آنکه محکم باشد قالی بافی می‌کنند.

گلیم هرسین

گلیم هرسین بنا بر ذوق و سلیقه بافنده و شرایط اطراف او بافته می‌شود. در حاشیه و زمینه، نقش‌ها ریز و پر بافته می‌شوند، به طوری که جای خالی در این گلیم وجود ندارد. از پشم بز به علت ضد بید بودن در حاشیه گلیم استفاده می‌کنند. رنگ‌های گلیم هرسین عمدتاً به سفید، سورمه ای، سبز و قرمز و اخیراً سرخابی محدود می‌شود.

گلیم بلوچ

بلوچ‌ها به دلیل شرایط اقلیمی همیشه با طبیعت در پیکارند و همواره آرزوی برخورداری از منابع فراوان آب و مرغزار را در بافت‌های خود بیان کرده‌اند. معمولاً سرتاسر گلیم بلوچ از بافت راه راه شکل گرفته که در هر ردیف آن نقوش متفاوت از طرح و رنگ به چشم می‌خورد. رنگ‌های تیره مانند قهوه ای، قرمز تیره، شتری و آبی سیر و رنگ‌های روشن مثل سبز، زرد، قرمز مشخصه طرح‌های بلوچ اند.

گلیم خمسه

خمسه از یگانگی پنج ایل شیراز تشکیل می‌شوند. بافت‌های سوماک خمسه ده بید نام دارد. متداولترین طرح گلیم‌ها زمینه ای طبیعی به رنگ تیره است که ستارگانی مورب به صورت لوزی‌های متداخل روی آن بافت شده‌است. گلیم‌های ستاره ای را بیشتر به صورت کم عرض می‌بافند و بعد به هم می‌دوزند. گلیم‌های جدیدتر گاه زمینه ای سفید با عرض بیشتر دارند.

گلیم سنه

سنه امروزه سنندج نامیده می‌شود. در هیچ جای ایران گلیم‌هایی به ظرافت گلیم‌های سنه بافته نمی‌شود. طرح آن بیشتر طرح هراتی آمیخته با طرح بوته ای و خطوط مورب در رنگ‌های متعدد است. زیباترین طرح گلیم سنه، ترنجی در وسط و زمینه ای رنگی دارد و بته ای نیز با ظرافت در آن بافته شده‌است.

گلیم قشقایی

رنگ‌های تند و شاد از ویژگی‌های گلیم قشقایی است اما رنگ‌های متضادی نیز در کنار رنگ‌های قرمز و زرد به کار می‌رود. نقوش هندسی بخش اساسی طرح‌های قشقایی است.

مانند: هشت ضلعی، ستاره هشت پره تصاویر طاووس، بز، آهو.

گلیم افشار

طرح مخصوص افشار معمولاً ستاره‌های متعدد روی زمینه ای به رنگ طبیعی یا رنگ سیر است. نقش‌ها، گل‌های ستاره ای هستندکه به صورت مورب کنار هم چیده می‌شوند و به صورت لوزی در هم نمایان می‌شوند.

گلیم زرند

دارای بافت چاک دار کوچک است. بیشتر کار عناصر ترک‌زبان شاهسون است که تعداد زیادی از آنها در این منطقه مقیم شده‌اند. گلیم‌های زرند، دراز، باریک و با دوامند. طرح‌های قراردادی با گل و گیاهی با مو خزنده و گاهی به صورت طرح لوزی مشبک یا دو تا سه ترنج در هم هستند.

گلیم ترکمنی

گلیم ترکمنی سبک و محکم است. در این گلیم‌ها رنگ مهمترین عامل است و رنگ قرمز با سایه روشن‌های مختلف نقش ویژه ای دارد، رنگ‌های دیگر نارنجی، آبی، سبز و گاهی زرد است. این رنگ‌های متضاد هماهنگی زیبایی به وجود می‌آورند.

مسند عنبران

این نوع گلیم در عنبران، اردبیل بافته می‌شود و می‌توان گفت نقشهای این گلیم از شیریکی پیچ اقتباس شده‌است و معمولاً ترنجی در وسط آن کمتر دیده می‌شود و گل متن که کشمیری نام دارد سراسر آن را با تکرار پر نموده‌است و گلهای دیگری که در این بافته به کار می‌رود عبارتند از: خارا، گل شاه عباسی، گل گرمایی، جفت گل و یک حاشیه در این گلیم وجود دارد که حاشیه چرخی و دیگری حاشیه وکیلی نام گرفته‌اند.

گلیم باف در حال کار

ابزار، وسايل و مواد گليم بافي:

اصطلاحات مربوط به گليم بافي (دار، چله پيچي، تار، پود، نخ چله) رابشناسند.

دار گلیم

ابزار و وسايل گليم بافي

دار: دار يا کارگاه چهار چوبه اي است از جنس فلز يا چوب و فلز که مي تواند به صورت افقيو يا عمودي باشد وبيشتردرشهرها و برخي روستا ها کاربرد دارد.

دار افقي گليم بافي

دار عمودي گليم بافي

دفتين

دفتين: براي استحکام بخشيدن به درگيري الياف تار و پود معمولاً از وسيله اي به نام دفتين که آن را شانه دفه و کرکيت هم مي نامند، استفاده مي شود.

قيچي

قيچي: قيچي گليم بافي از نظر ساختمان و طرز کار کاملاً شبيه قيچي هاي قالي بافي است.

مواد اوليه گلیم

نخ پشمي: يکي از مهم ترين مواد اوليه در بافت گليم نخ پشمي است.

نخ پنبه اي: از نخ پنبه اي به عنوان چله يا تار گليم استفاده مي شود. در برخي از مناطق کشور از نخ پشمي به جاي نخ پنبه اي براي تار استفاده مي شود.

8 سانتي متر

چوب

نري گاو

تيغه هاي فلزي

نمونه اي از دفتين

10/5 سانتي متر

17 سانتي متر

17/5 سانتي متر

تکيه گاه انگشت سبابه

اختلاف ارتفاع

تکيه گاه انگشت شست محل پرچ تيغه

قيچي

بازو

قيچي يکي ديگر از ابزار کار گليم بافي

نخ ابريشمي: از نخ ابريشمي که از ظرافت و زيبايي خاصي برخوردار است، به عنوان پود يا تارو در مواردي هم به عنوان تار و هم به عنوان پود گليم هم زمان استفاده مي شود. بنابراين، ممکن است

گليمي چله ابريشمي يا پود ابريشمي داشته باشد و حتي به صورت تمام ابريشم بافته شود.

چله کشي گليم

براي پيچيدن نخ هاي چله بر روي دار گليم بافي، به ترتيب از زير اين گونه عمل کنيد:

ابتدا اندازه عرض گليم را روي دار (اندازه عرض کار سيه بندي)مشخص کنيد.

سپس دو نخ موازي با عرض چهارچوب با فاصله? حدود 10 سانتي متر از يکديگر ببنديد.نخ چله را از محل علامت گذاري به پايين چهار چوب متصل کنيد و آن را از زير و روي دو

نخ موازي به صورت يکي در ميان عبور دهيد؛ به طوري که در انتهاي کار تمام نخ هاي تار زير و روباشند. (از فاصله? نخ چله ها به اندازه? 1 تا 5/ 1 برابر نخ چله)

آخرين نخ تار چله را به بالا يا پايين چهارچوب متصل کنيد؛ طوري که کل تار هاي کشيدهزوج باشند.

زنجيره و گليمک در ابتداي کار

1 خط کش يا قطعه چوب صاف بين تار هاي زير و رو در پايين کار قرار دهيد.

2 نخ چله را حدود سه برابر عرض چله انتخاب کنيد و آن را به صورت پيچشي به دور تارها بپيچيد؛ به طوري که تمام تارها در يک سطح قرار بگيرند.

3 نخ چله حدود ده برابر عرض کار باشد و از بين چله هاي زير و رو عبور کند؛ به طوري که در هر رفت و برگشت جهت ها تا انتهاي نخ چله عوض شود.

بافت گليم ساده.

گليم، دست بافته اي تخت و بدون پرز است که روي دارهاي افقي و عمودي بافته مي شود.بيشتر خاص مناطق عشايري و روستانشين است و نقش و نگار آن به صورت ذهني مي باشد. طرح و نقش هاي گليم به صورت اشکال هندسي است.

بافت گليم

 

بافت گليم

براي بافت گليم ساده

ابتدا نخ پود پشمي را به صورت يکي در ميان از بين تارها عبور دهيد. در رفت و برگشت مسير عبور نخ پود را عوض کنيد و زير و رو بزنيد (بافت ساده).

بافت گليم به شيو پودگذاري

بعد از بافت حدود يک سانت، پود هاي بافته شده را با ضربات سبک شانه بکوبيد تا سطح کار يکنواخت شود.

براي ايجاد نقش راه راه در عرض گليم به ازاي هر چند سانت، پودهاي رنگي را تغيير دهيد.

ايجاد نقش در گليم

نقش در گليم

در گليم ساده نقوش با اشکال هندسي لوزي و مثلث بافته مي شوند و کم و زياد شدن اندازه و ابعاد نقوش به صورت پلکاني است. به همين علت خطوط عمودي بافته نمي شوند.

در بافت نقوش براي هر نقش از نخ پود جدا استفاده مي کنند

طرح‌های مشهور گلیم

طرح خطی (محرمات یا افشاری)

طرح شاملو

طرح شیرکی پیچ

طرح سفره کردی

طرح کف ساده

طرح راه راه

طرح خشتی (یا قاب قاب)

طرح‌های مشهور گلیم

طرح خطی (محرمات یا افشاری)

طرح شاملو

طرح شیرکی پیچ

طرح سفره کردی

طرح کف ساده

طرح راه راه

طرح خشتی (یا قاب قاب)

نقش در گليم

روش نگهداری از گلیم

گلیم از جمله زیر اندازهایی می باشد که به دلیل بافت حساس و رنگ های طبیعی آن نیاز به مراقبت های ویژه است. نگهداری از گلیم و به طور کلی صنایع دستی داری مانند گلیم و جاجیم و زیلو و یا منسوجات سنتی مانند چادر شب بافی، ابریشم بافی و … دارای اهمیت است و باید به روش های اصولی صورت گیرد. در ادامه با برخی از اصول شستشو و نگهداری از گلیم آشنا می شوم.

شستشوی گلیم

زیرانداز های مانند فرش و گلیم به دلیل جذب آلودگی بیشتر از محیط نیاز به شستشوی سالیانه دارد. گلیم ها از آنجا که دستباف می باشند و الیاف آن ها با استفاده از رنگ های طبیعی رنگ آمیزی شده اند دارای ظرافت هایی هستند که باید به هنگام شستشو مواظب آن ها باشیم.

مواردی که در شستشوی گلیم باید رعایت شود:

1.قبل از شستشو گلیم را خاک روبی کنید

2.از اب گرم استفاده نکنید (برای جلوگیری از رنگ دهی الیاف)

3.از مواد شسشتوی غیر قلیایی استفاده کنید

4.مانند پودر لباسشویی دستی یا شامپو فرش

5.از برس های زبر شستشوی فرش استفاده نکنید زیرا به بافت و گره ها آسیب می رساند (بهتر است برای شستشو از پارچه های زخیم استفاده نمایید)

6.آبگیری را کامل انجام دهید

7.گلیم را بعد از شستشو لوله نکنید برای ساعتی بعد از آبگیری آن را در همان حال بر سطح صاف بگذارید

8.بعد از گذشت یک ساعت گلیم را پهن کنید تا خشک شود

نگهداری از گلیم

از تابش مستقیم آفتاب به آن ها جلوگیری کنید و هر چند وقت یکبار جای قرارگیری آن را تغییر دهید

اگر تمایل دارید گلیم را جمع کرده و در جایی نگه دارید برای جلوگیری از بید زدگی و حجوم حشرات پارچه ای سفید و نخی روی آن پهن کنید سپس نفتالین پودر شده را روی آن بپاشید و بعد گلیم را به شکل لوله ای بپیچید.

اگر در مناطق مرطوب زندگی می کنید و گلیم شما دچار بید زدگی یا همان حجوم حشرات و تخم گذاری شان شده می توانید روش های زیر را انجام دهید:

گلیم را به پشت در معرض آفتاب قرار دهید (زیرا تخم حشرات در میان گره های فرش و گلیم خانه می کند)

گلیم را در سرمای ۲۰ تا ۳۰ درجه زیر صفر قرار دهید

استفاده از توتون و تنباکو (که از روش های قدیمی است، اما امکان دارد رنگ توتون و تنباکو به قسمت های روشن فرش یا گلیم برسد)

هر شش ماه یکبار فرش و گلیم در معرض هوا قرار گیرد (اگر به دلیل سنگین بودن امکان جابجایی نداشید می توانید در منزل در و پنجره ها را به روی فرش و گلیم خود باز بگذارید)

مواردی که در خرید گلیم و فرش باید رعایت شود:

هر گره‌ای که برای بافت فرش یا گلیم دست بافت زده می‌شود یک داستان دارد؛ داستان‌ها کنار هم می‌نشینند و نتیجه چیزی است که چشمان شما را به خود خیره می‌کند. اگر این گره‌ها از نخ‌های ابریشمی باشند، چشمان شما بیشتر خیره خواهد شد. این اصالت فرش دست بافت و گران قیمت ایرانی است که مهمان هر خانه‌ای نمی‌شود؛ پس از این فرش دستبافت دلربای ایرانی گذر می‌کنیم و در این محتوا تنها به خرید فرش ماشینی و گلیم می‌پردازیم.

فرش‌های ایرانی قدیمی پر از طرح و نقش بودند؛ نقش‌‌هایی مثل بته جقه، اسلیمی، شاه عباسی،‌ افشان، شکارگاه، چله و ترنج، گل فرنگ و هزاران طرح شناخته شده و ناشناخته‌ی دیگر که در هر نقطه از ایران متفاوت از نقطه‌ای دیگر است. این طرح‌ها به نسل بعدی فرش‌ها یعنی فرش ماشینی منتقل شده‌اند. هر چند بازار فرش پر از نقش‌های مدرن شده است؛‌ اما طرح‌های اصیل ایرانی هنوز هم برای خریداران جذاب هستند.

در کنار فرش، برخی خانواده‌ها از گلیم به عنوان کف‌ پوش برای منزلشان استفاده می‌کنند. اگر گلیم دست‌باف و از پشم گوسفند باشد، می‌تواند القا کننده‌ی حس روستایی باشد. گلیم‌ها نیز مانند فرش‌ها طرح‌های مختلفی دارند. هر شهر ایران و هر قوم و طایفه‌ای طرح‌های مختص خود را در بافت گلیم دارد. برای مثال گلیم‌ شاهسون، لری، هرسین، بلوچ، خمسه، سنه، قشقایی،افشار، مازندرانی و … از جمله این طرح‌ها هستند. نوع خاصی از گلیم به نام ورنی نیز وجود دارد که بدون نقشه و به صورت ذهنی بافته می‌شود.

گلیم یا قالی؟

شاید به طور کلی تفاوت فرش و گلیم را بدانید؛ اما به طور فنی تفاوت اصلی فرش و گلیم این است که فرش دارای پرز است و نرم‌تر از گلیم است. گلیم‌های ماشینی در حال حاضر در بازار طرفداران زیادی دارند.

مقایسه‌ی فرش و گلیم

فرش مقاوم‌تر از گلیم است.

سطح فرش نرم‌تر از گلیم است.

فرش برای محیط‌های رسمی مناسب است؛ ولی گلیم برای ورودی‌ها و اتاق‌های خواب مناسب است.

گلیم بسیار سریع‌تر از فرش نخ‌نما می‌شود.

نظافت فرش به دلیل پرزهایش سخت‌تر از گلیم است.

چرا برخی از فرش‌ و گلیم‌ها بسیار گران هستند؟

نقش، جنس نخ و ریز بافت یا درشت بافت بودن و گل برجسته بودن یک قالی یا گلیم ۴ مورد از اصلی‌ترین مواردی است که روی قیمت فرش تاثیر می‌گذارد.

نخ‌هایی که برای بافت فرش ماشینی استفاده می‌شوند، سه نوع هستند؛‌ نخ پرز، نخ تار و نخ پود. در واقع این سه نخ هستند که جنس فرش را مشخص می‌کنند. مهم‌ترین عامل در مشخص کردن کیفیت و دوام فرش‌ها جنس نخ پرز است. این نخ معمولا از جنس اکریلیک، پلی پروپیلن و یا پلی استر است. در میان این سه نوع جنس، فرشی که از نخ اکریلیک بافته شده است، می‌تواند تا ۳۰۰ سال قابل نگهداری هستند؛‌اما دو نوع دیگر عمر کوتاهی دارند و خیلی زود لطافت خود را از دست می‌دهند. فرش‌های اکریلیک بعد از شستن و آفتاب خودرگی تغییر چندانی نمی‌کند؛ البته جنس اکریلیک‌ها بسییار متنوع است و درجه‌ی کیفیت آنها متفاوت است.

اصطلاحات خرید فرش ماشینی:

تراکم عرضی فرش (شانه):‌ تراکم عرضی گره‌های بافته شده در یک فرش ماشینی را «شانه» آن فرش می‌گویند. برای مثال وقتی در مورد یک فرش گفته می‌شود ۷۰۰ شانه منظور این است که در یک متر عرض فرش، ۷۰۰ گره در ۷۰۰ شانه دارد.

تراکم طولی فرش‌ (تراکم): تراکم طولی گره‌های بافته شده در یک فرش ماشینی را «تراکم» آن فرش می‌گویند

منابع:

ویکی پدیا

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک