28/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

nmik

دست بافته اي است تار نما( معمولا) داراي نقوش لوزي و راه راه، كه با استفاده از الیاف پشم و يا ابريشم بافته مي شود

جاجیم

جاجیم بافی

تعربف جاجیم: 

دست بافته اي است تار نما( معمولا) داراي نقوش لوزي و راه راه، كه با استفاده از الیاف پشم و يا ابريشم بافته مي شود.

جاجیم یا جاجِم  گونه‌ای زیرانداز دورویه است. جاجیم دست‌بافی است از پارچهٔ کلفت شبیه به پِلاس که از پلاس نازک‌تر است و آن را از نخ‌های رنگین و ظریف پشمی یا پنبه‌ای یا آمیزه‌ای از این دو می‌بافند. جاجیم‌ها پرز ندازند و می‌توان از هر دو روی آن استفاده کرد.

کوچ‌گردان از جاجیم بهرهٔ زیادی می‌گیرند و کاربرد آن به عنوان روانداز و محافظ سرما است. جاجیم مناسب‌ترین چیزی بود که در قدیم روی کرسی می‌انداختند، جاجیم چیچکله CHICHAK‌‌LAMEH‌ با ترکیبی از رنگ‌های و نقوش لوزی داخل الوان راه راه آن در ده و شهر از همه مشهور بود با متروک شدن کرسی زغالی بافت و مصرف جاجیم در شهرها و حتی در شهرستان‌های دور و نزدیک نیز به فراموشی می‌رفت ولی روستائیان طبق عادت قدیمی مناسب‌ترین روانداز کرسی زمستانی را رها نساخته‌اند و پیر زن‌های دهاتی همچنان جاجیم خودشان را در زمستان و تابستان در فضای باز اطراف خانه و میدان ده یا هر مکانی که امکان داشته باشد دراز می‌کنند و سه‌پایه مخصوص آنرا بر پا می‌دارند و جاجیم می‌بافند. بافت جاجیم در اکثر قریب باتفاق دهات و مناطق روستائی ایران مرسوم است تنها تفاوت جاجیم، ترکیب رنگ و ظرافت نخ و نقوشی است که روی آن ایجاد می‌کنند جاجیم‌بافی به عنوان یکی از صنایع دستی در ایران رایج در بعضی استان‌ها از جمله آذربایجان شرقی، اردبیل،  کرمانشاه، کردستان، همدان، لرستان و فارس است که از دیرباز بین خانواده‌های روستایی و عشایر رواج داشته‌است. جاجیم به عنوان زیرانداز استفاده می‌شود وهم‌چنین هنگام کوچ عشایر برای بسته‌بندی و جابه‌جایی اسباب و لوازم. گاهی نیز به‌عنوان بالاپوش گرم مورد استفاده قرار می‌گیرد. حتی در بین برخی از خانواده‌های روستای جاجیم را به‌عنوان چشم‌روشنی و جهیزیه نوعروسان هدیه می‌دهند و به‌عنوان یادگاری ارزنده سال‌ها در خانوارها باقی می‌ماند.

مواد اولیه جاجیم پشم است و بافت آن شبیه گلیم است، با این تفاوت که جاجیم در چهار تخته بافته می‌شود و پس از بافتن به هم متصل و دوخته می‌شود. در منطقه اورامان و ثلاث باباجانی زنان جاجیم‌هایی را با نقوش متنوع و جنس مرغوب می‌بافند که در نوع خود کم‌نظیر است.

کار آفرینی برای 30 زن با گلیم و جاجیم بافی

وجه تسمیه

برخی لغت‌نامه نویسان جاجیم را واژه‌ای فارسی دانسته‌اند.  اما عده‌ای دیگر جاجیم را واژه‌ای ترکی دانسته‌اند، که از دو بخش جی جی به معنی قشنگ و پر نقش و نگار، و یم به معنی مال من تشکیل شده است.

جاجیم بافی

چگونگی بافت جاجیم

بافت جاجیم پس از تهیه نخ مورد نیاز در رنگهای مختلف یا چله کشی شروع می‌شود واغلب تمام مراحل بافت مخصوصا چله کشی آن در فضای باز و شبیه به چله دوانی قالی‌های فارسی بافت صورت می‌گیرد بدین ترتیب در محوطه‌های به طول تقریبی ۱۰ تا بیست متر بوسیله تعداد چهار میخ چوبی وضعیتی به شکل زیر روی زمین ایجاد می‌شود.

و گلوله‌های رنگی نخ توسط شخص چله کشی بدور این میخهای چوبی گردانده می‌شود. درازای تقریبی این چهار ضلعی بین ده تا پانزده متر می‌باشد و طول محیط آن ۷ طول چله و در نهایت طول نوار جاجیم را تشکیل خواهد داد.

با گردش مداوم شخص چله کشی بدور این چهار ضلعی و تغییر دادن گلوله‌های رنگی نخ پشمی، طراحی(رنگ نقوش) جاجیم نیز شکل می‌گیرد چون در جاجیم بافی طراحی منحصراً بر روی تار یا چله انجام می‌گیرد در هر دور گردش نخ به دور محیط این چهار ضلعی یکنفر در نقطه (ب) نشسته در این نقطه همانند کوجی گذاشتن روی دار قالیبافی کوجی می‌گذارند این عمل را گوشواره چینی نیز می‌گویند شخص کوجی گذار گرداننده اصلی کار چله کشی بوده و از مهارت بیشتری برخوردار است و معمولاً گردش نخ توسط افرادی با مهارت کمتر و حداکثر اوقات هر نفر یک رنگ گلوله نخ را می‌گرداند و این عمل به دفعاتی تکرار می‌شود تا تعداد مورد نظ‌ر تار نخ که عرض نوار جاجیم را تشکیل خواهد داد بدور این میخهای چوبی گشته باشد.

جاجیم بافی

پس از پایان چله کشی چله را روی زمین دراز می‌کنند بدین نحو که با دو عدد میخ چوبی یافلزی بزرگ عرض چله را در یکطرف محکم نموده و انتهای چله را که بصورت یک گلوله بزرگ پیچیده شده در انتها محکم می‌نمایند و ضمناً با گذاشتن یک سه پائه چوبی نسبتاً بزرگ جوکی را که بر روی چله سوار است از بالای سه‌پایه آویزان می‌کنند بدین ترتیب چله بر روی زمین آماده بافت بوده و جاجیم بافی آغاز می‌گردد.

همان طوری‌که اشاره شد چون در داخل منازل روستائی فضائی به طول پانزده متر کمتر پیدا می‌شود اغلب جاجیم را در معابر (کوچه و میدان ده) مستقر می‌کنند و این عمل را اصطلاحاً (دراز کردن جاجیم) می‌گویند و هر وقت که مشغول کار نیستند چله و سه‌پایه را جمع کرده وموقع کار مجدداً و بسادگی آنرا دراز می‌کنند.

جاجیم بافی یکی از هنرهای اهالی استان اردبیل می‌باشد و جاجیم یکی از شاخص‌ترین محصولاتی است که توسط روستائیان استان اردبیل تولید می‌شود. بافت جاجیم در اکثر روستاها و مناطق عشایری اردبیل دارای سابقه دیرینه است و به علت وجود مواد اولیه در بین دامداران و عشایر تقریباً اغلب خانواده‌ها به این فن آشنائی دارند.

در استان اردبیل, منطقه خلخال, از نظر نوع بافت و میزان تولید آن, از مراکز مهم جاجیم بافی اردبیل به شمار می‌رود و جاجیم تولید شده در روستاهای شهرستان خلخال با سایر جاجیم‌ها متفاوت است. جنس نخهای استفاده شده در آن پشمی است.

جاجیم بافی

صنایع دستی اردبیل, هنرهای سنتی ایران

در اکثر نقاط روستایی استان بافت جاجیم مرسوم است با این تفاوت که در نقاط مختلف, ترکیب رنگی و یا ظرافت نخ و نقوش, طرحهای مختلفی را ایجاد می‌نماید. نقوش رایج عبارتند از: گل سیب، گچی دیرناخی (ناخن بز)، سیرگا (گوشواره)، قرقره، بلی باقالی،جولما، بادامی، اوزوک گاشی (نگین انگشتر)، همیان و … . ولی لازم به ذکر است که بالاترین حجم تولیدمربوط به عشایر اردبیل،خلخال، مشکین شهر، پارس آباد مغان، نمین، کوثر و بیله سوار می‌باشد.

موارد مصرفی چون زیرانداز، سجاده، پادری، رومیزی، روتختی، رویه کرسی، پشتی، رویه تکمیلی کیف و ساک و رویه مبل دارد و در کارهای تکمیلی به همراه چرم مورد استفاده قرار می‌گیرد. نقش‌های جاجیم به دو صورت ساده و گلدار طراحی می‌شود. نوع ساده آن با تعییر رنگ تارها به صورت راه راه بافته می‌شود و نوع گلدار آن که بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد به عنوان رویه کرسی, پشتی, انواع ساک و کیف به کار می‌رود. ابعاد جاجیم حدود 90 الی 120 سانتی متر مربع می‌باشد که برای بافتن آن حدود یک ماه زمان لازم است. پس از اتمام بافت و دوختن کناره‌های عرض جاجیم بر اساس نوع مصرف, قابل استفاده است.

جاجیم بافی

جاجیم بافی در ایران

این دست بافته های رنگین در ایلات آذربایجان و کردستان و کرمانشاه ایران، توسط زنان روستایی بافته می شود. پراکندگی جغرافیایی مکان بافت جاجیم نشان می دهد که این دست بافته ی پشمین مختص مکان های سرد و کوهستانی است؛ زیرا پشم گوسفند از مرغوب ترین الیاف برای جلوگیری از نفوذ سرما به بدن انسان است. از موارد مصرف آن، صرف نظر از نقش فرش بودن ، به جُل اسب، رو انداز رختخواب و بالاپوشی برای جلوگیری از نفوذ سرما می توان اشاره کرد.

طبیعتا نمی توان زمان دقیقی را برای شروع بافت جاجیم در نظر گرفت اما آنچه از شواهد بر می آید این است که این هنر خانگی از حدود ۷۰۰ سال پیش در ایران رواج داشته است. گواه این مدعا نقاشی ای مروبط به قرن ۱۴ میلادی است که پارچه یا فرشی شبیه به جاجیم در تصویر ان دیده می شود.

کارگاه بافت جاجیم مانند بسیاری از گلیم ها افقی و بر روی زمین است. در این کارگاه بافنده بر زمین می نشید و بعد از آماده کردن نخ های رنگین از جنس پشم، کرک و یا پنبه، چله کشی می کند. چله همان تار است که در “جاجیم­بافت” به رنگ های مختلف است. این بافت برخلاف بسیار از گلیم ها تارنما است و پود ها در پشت آن پیدا هستند. همین امر باعث می شود تا رنگ های جاجیم همیشه به صورت راه راه باشد زیرا تارها رنگین هستند و به صورت عمودی چله کشی می شوند. به این طرح در تمام بافت های ایران از قبیل قالی، گلیم بافی، ترمه دوزی و … “محرمات” می گویند .

جاجیم بافی

جاجیم بافی در ایران

در حال حاضر متاسفانه پارچه هایی مشابه با نخ های پلی استر به وسیله ماشین های نساجی به بازار عرضه می شوند که هیچ کدام از خصیصه های اصیل جاجیم را ندارند. اگر هم از نخ های پشمی استفاده شود به کمک ماشین های نساجی بافنده می شوند و حمایتی از بافنده های روستایی و دست بافته های شان نمی شود. این عدم حمایت لطمه ای بزرگ به اقتصاد خانوار های روستایی بافنده وارد می کند که آن را وادار به ترک بافت و حتی ترک وطن می کند.

پلاس بافی

پلاس دست بافته ای بسیار شبیه به گلیم است اما ساده تر و بر روی دار افقی بافته می شود. پلاس نسبت به گلیم درشت بافت تر است. ظاهر این دست بافته، در بیشتر مواقع مانند جاجیم راه راه یا همان محرمات می باشد و تفاوت آن این است که در جاجیم خطوط عمودی هستند و در پلاس افقی

پلاس بافی

در پلاس تارهایی که چله کشی می شوند رنگی نیستند که همین امر باعث تفاوت آن با جاجیم می شود. بافنده تارهای بدون رنگ پشمی را به سردار و زیر دار (دو میله چوبی افقی در دار بافندگی) می پیچد و با کمک پود های رنگی از جنس پشم و گاهی پارچه های مستعمل بریده شده، به نقش زدن می پردازد. پلاس از لحاظ طرح و نقش بسیار ساده تر و ابتدایی تر از جاجیم می باشد.

لر های بختیاری، ساکنان خراسان شمالی، روستاییان ترکمن از جمله بافندگان اصلی پلاس در ایران هستند.

مناطق بافت جاجیم
پراکندگی جغرافیایی کوچ نشینان و روستانشینانی که به جاجیم بافی اشتغال دارند نشان می دهد که این بافته مختص نواحی سرد کوهستانها و کوهپایه ها است. از بین کوچندگان ایران کردهای آذربایجان غربی مانند بانه، سقز، مریوان، اورامان، سنندج، کامیاران، جاف، جوانرودی، کرمانشاهان و لهون، جاجیم بافی رواج داشته است.
بختیاری ها با استفاده از شیوه بافت جاجیم نوارهای تسمه مانندی نیز تولید می کنند که به «آواآرـ تهده» شهرت دارد. عرض این نوارها به اندازه عرض یکی از نقشهای نواری یکی از تخته های جاجیم است (حدود هفت تا ده سانتیمتر). از این نوارها برای حمل گهواره نوزاد بر پشت مادر به هنگام کوچ استفاده می شود.
عشایر کرد اطراف قوچان و لرهای ایتوند بویر احمد و ممسنی از دیگر کوچ نشینانی هستند که به بافت جاجیم اشتغال داشته اند.
از دیگر نواحی مهم بافت جاجیم در ایران، همدان ، زنجان و طالقان است.

 

جاجیم بافی در قفقاز و ترکمنستان نیز انجام می شود و در آنجا به آن جاجم می گویند. در ترکیه ممتازترین جاجیم ها را از لحاظ رنگ و بافت، تیره اویماق ترکمانان افشار می بافتند که اکنون در اوزون یایلا واقع در نواحی قیصریه سیواس و ارزنجان زندگی می کنند.

پلاس در زبان و ادبیات فارسی

در ادبیات فارسی بسیاری از شاعران و نویسندگان گاه برای ملموس کردن هر چه بیشتر محتویات داستان و شعر خود از لوازم مورد استفادهدر منازل افراد در زمان معاصر خود استفاده می کردند. پلاس نیز به عنوان دست بافته ای ساده که مردمان عادی از آن بهره می بردند از این قاعده مستثنا نیست و در اشعار شاعری چون فردوسی چندین بار مورد استفاده بوده است. مانند ابیات زیر از فردوسی

یکی خانه بگزین که دارد پلاس خداوند آن خانه را دارد سپاس فردوسی

 بیت از سعدی:

زاهدی در پلاس پوشی نیست زاهد پاک باش و اطلس پوش سعدی

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک