31/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

پن بافی

نواري دستبافت در قزوين براي تزئین لباس و روسري

پن بافی

پن بافی

نواري دستبافت در قزوين براي تزئین لباس و روسري

تاریخچه پن بافی ؟

هنر پن بافی یا نواربافی تاریخچه دقیقی ندارد. طبق یافته های دیرینه شناسان، این هنر از نزدیک به ۲ هزار سال پیش تا همین ده پانزده سال قبل در الموت رواج داشته است. طبق اکتشافات انجام شده توسط دیرین شناسان، شیوه سنتی پن بافی در مصر باستان هم انجام می شده است.

ابزار ها و وسایلی در کار پن بافی

دستگاه پن بافی «کارچوب» یا «چوب کار» نامیده می شود. طول این دستگاه از یک متر شروع می شود و تا ۳ متر می رسد که البته اندازه َر» یا «چهارپر» که امروز به آن «کارت» می گویند،

استاندارد آن، ۲ متر است. عرض یک نوار پن، از نیم تا ۴-۳ سانتی متر متغیر است. « َچپ مهم ترین اجزای دستگاه پن بافی، به حساب می آیند و در گذشته های دور، چپرهای پن بافی را از موادی مانند چوب، استخوان حیوانات وحتی سنگ، می ساختند. نسل قبل پن بافان، کارت ها را از جنس «طلق» (پلاستیک شفاف) می ساختند، ولی امروزه، این کارتها را از برگه های نازک و مات پلاستیکی می سازیم، چرا که این نوع ورقه ها سبک هستند و با قرارگرفتن تعداد زیادی از این کارت ها کنار هم که لازمه کار پن بافی است، وزن کمی را ایجاد کرده و موقع چرخش این کارت ها توسط بافنده، فشار کمتری را به مچ دست وارد می کنند.

پن باف

«کارد» وسیله ای چوبی شبیه کارد آشپزخانه است که بعد از عبور پود از بین تار ها، برای محکم کردن پود استفاده می شود. «پودچین»

وسیله ای است که پود ها به دور آن پیچیده می شود.

جنس نخ های پن بافی

تار و پود پن، باید از نخ های ابریشمی و پنبه ای باشند، اما با توجه به اینکه نخ های ابریشمی «دست ریس» به ندرت پیدا می شوند، مجبوریم

با نخ های بازاری مانند نخ های اکریلیک و پلی استر نواربافی کنیم. اگر نخ هایی از جنس ابریشم طبیعی باشند، کیفیت کار بهتر خواهد

بود، چون نخ های ابریشمی سنتی با رنگ های گیاهی رنگ می شدند. پیش تر برای بافتن پن ها از نخ هایی با جنس ابریشم صنعتی استفاده می شد که به دلیل رنگ پس دادن، از این رشته حذف شدند. یکی از مزایای پن بافته های قزوین این است که به هیچ وجه، رنگ های پس داده شده از دیگر لباس ها را به خود نمی گیرند.

شیوه کار در پن بافی

چله کار روی چوبی به نام «چله جمع کن» بسته می شود. هر متراژی از کار که بافته شد، از یک طرف روی یکی از تیرکهای عمودی کناره های «کارچوب» جمع می شود و از طرف دیگر چله باز و ادامه نوار بافته می شود. مقدار «چله کشی» و درازای چله ای که روی «کار» نصب می شود، محدودیتی ندارد و طول نوار پن به ۳۰ یا ۴۰ متر هم می رسد. بین ۲ تیرک عمودی، مجموعه ای از کارت ها قرار دارند که طرح ها و نقوش روی نوار پن، به واسطه شکل قرارگیری این کارت ها که نخ های تار از آنها عبور می کند، به وجود می آیند. از نخ های رنگی

مختلفی به عنوان تار، روی کارت استفاده می شود. به عنوان نمونه، اگر بخواهیم طرحی به شکل «لوزی» را روی پن ایجاد کنیم، باید در روی کارت چله کشی کنیم. از کارتی که ۴ روزنه دارد، ممکن است ۴ نخ به ۴ رنگ متفاوت گذر کند. کارت ها شماره گذاری شده اند.

کارت های کناری، ساده و کارت هایی که منتقل کننده طرح و نقش نوار هستند، مطابق اصولی ویژه کنار هم قرار می گیرند. اگر یکی از تار ها جابه جا شود، امکان دارد کل طرح تغییر کند و به هم بریزد. با چرخش ۱۸۰ درجه ای کارت ها و جابه جایی ضربدری تار ها، نقوش مورد نظر روی نوار پن بافته می شوند. نخ پود در پن بافی «تک رنگ» و فقط محکم کننده نوار است.

خاستگاه پن بافی در استان، منطقه الموت

یکی از دلایلش، استفاده بیشتر مردمان الموتی از بافته های دستی، به علت کوهستانی بودن محل و سرمای طاقت فرسای آن، به هنگام زمستان بوده است. پن بافی یا نواربافی در الموت، روی لباس استفاده می شده و قدیمی ترین اثر پن بافی که از گذشته های دور به جای َربافی» به خاطر ۴ زاویه و روزنه مانده، نمونه کارت مستعملی از جنس پوست آهوست که در همین منطقه الموت کشف شده است. َ «چپ بودن کارت، دیگر عنوانی است که به این نوع از بافت اطلاق می شود. روی پودچین های قدیمی الموت، طرح هایی به روش کنده کاری روی چوب و برای زیبایی ایجاد شده که نسل به نسل گشته اند تا به دست ما رسیده اند. الموتی ها، پودچین و کارد پن بافی را از چوب گردو می ساختند، تا استحکامی بالایی داشته باشد و مدت بیشتری بتوانند از آن استفاده کنند.

روستاییان الموتی از پن ها چه استفاده ای می کنند؟

دختربچه ها و بانوان مجرد الموتی، کلاه هایی به سر می گذارند که دور این کلاه ها، با پن یا نواربافته تزئین می شود که کاربردی نمادین دارند. دختران، پس از ازدواج این کلاهها را برمی دارند و از «روسری» یا «سربند» استفادهمی کنند. روی کلاه دختران مجرد، برای زیبا کردن َر» و ظریف کار می شود. همچنین پن ها را روی پیراهن زنان و کمربند مردان الموتی که ۵ تا ۶ سانتی متر پهنا آن ها، پن های «هشت َ چپ داشتند و از نخ پنبه بافته می شدند، می دوزند. نقوش سنتی به کار رفته در پن بافته های الموت، شکل های هندسی (بیشتر لوزی) دارند َر» هستند.

که معروف ترین آن ها «چشم خروس» (چشم بلبلی)، «چشم خروس دوپیچ»، «مداخل»، «نیمه َ مداخل» و «چهل چپ

چه کارهایی را برای احیای پن بافی انجام داده اید؟

در حالی که «پن بافی» به تدریج رو به زوال و منسوخ شدن می رفت، با همت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان، نسبت به حفظ و احیای این میراث معنوی کهن اقدام شد. در حدود یک و نیم دهه است که در این رشته فعالیت می کنم و توانستیم

استفاده از پن ها و نوارهای سنتی را در بین خیاطی ها و تولیدی های لباس در استان ترویج کنیم. توانسته ایم پنهایی را تولید کنیم که از لحاظ جنس، رنگ بندی و ثبات رنگ، کیفیت بالایی دارند. از آنجایی که پن بافی، بافت سنتی، بومی و اصیل ناحیه الموت است

منابع

«مریم پرهیزکار»

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک