29/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

سکه دوزی یا اشرفی دوزی

سکه دوزی

دوخت و نصب انواع سکه، دكمه، صدف، خرمهره، قطعات ريز و درشت آيینه، پولك و ... بر روي لباس در لباسهاي محلي

سکه دوزی یا اشرفی دوزی

دوخت و نصب انواع سکه، دكمه، صدف، خرمهره، قطعات ريز و درشت آيینه، پولك و … بر روي لباس در لباسهاي محلي

سکه دوزی

سکه دوزی یا اشرفی دوزی

سکه دوزی یا اشرفی دوزی یکی از رودوزی های سنتی می باشد که از صنایع دستی تزئینی ایران به شمار می رود. این هنر برای زینت بخشیدن به لباس محلی مورد استفاده قرار می گیرد که فاقد نقوش و نگاره های خاص سوزن دوزی می باشد و شامل دوختن انواع سکه، دکمه های سفید یا رنگی، صدف، خرمهره، قطعات ریز یا درشت آیینه، پولک بر روی پارچه یا لباس می باشد.

نخ کشی ( تار یا پود ) در قسمت های مورد نظر حالت توری بوجود می آورند ، سپس با بخیه زدن به شبکه به وجود آمده به شکلی خاص طرح های زیبایی پدید می آورند.

این هنر از قدیمی ترین سوزن دوزی های اصفهان است و معمولا بر روی پارچه های کتانی سفید یا رنگی با نخ های هم رنگ پارچه انجام می گیرد.

سکه دوزی

تاریخچه سکه دوزی

این دوخت قدمت بسیار زیادی در تاریخ کشورمان دارد. آغاز این هنر به دوره قبل از اسلام می رسد ولی اوج شکوفایی آن در دوران اسلامی است.

مواد اولیه سکه دوزی

پارچه :

پارچه کتان ایرانی که بافت پارچه باید ساده و تار و پود آن عمود بر هم و حتی الامکان ضخامت تار و پود یکسان باشد. پارچه های مخمل ، ساتن و پارچه های کج راه برای این رودوزی مناسب نمی باشند.

نخ :

معمولا از نخ ابریشم تابیده ، دمسه و نخ عمامه استفاده می شود. از نخ دمسه برای سکمه دوزی و از نخ عمامه برای قلاب دوزی استفاده می شود. محل بریدگی تار و پود نخ کش شده را برای استحکام بیشتر قلاب دوزی می کنند.

کارگاه :

برای صاف کردن و از بین بردن چین خوردگی های پارچه به کار می رود.

صندلی :

جهت نشستن

پایه یا خرک :

کارگاه روی آن قرار می گیرد

سوزن ، نخ ، قلّاب ، انگشتانه ، تیغ و قیچی ظریف

سکه دوزی

نقوش سکه دوزی

بته جقه

نقش ترنج و سر ترنج و نیم ترنج

شمسه ای

انواع گل ها

ستاره

گل و بته و غیره.

در سکمه دوزی اگر تعداد تار و پود نخکش شده نسبت به تار و پود به جای مانده بیشتر باشد بخیه های دوخته شده روی آن پارچه را به شکل توری در می آورند که به این دوخت « تور دوزی » می گویند.

اگر تعداد تار و پود نخ کش شده با تعداد به جا مانده آن، منفذ های هماهنگ و یکنواخت ایجاد نمایند به آن « چشمه دوزی » می گویند.

سکه دوزی

چشمه دوزی

شبکه دوزی

در صورتی که در قسمتی از طرح تار و پود و یا تمام تار یا تمام پود نخ کش شود و به جای آن ها دوخته ای رایج در « ژور دوزی » که در فارسی به آن « شبکه دوزی » می گویند گذاشته شود ، به این دوخت شبکه دوزی می گویند. معمولا شبکه دوزی برای تزئین حاشیه ها به کار می رود.

یکی از دوخت های هم خانواده سکمه دوزی، « اشرفی دوزی » است. در این دوخت در میان منافذ بزرگ ایجاد شده نخ های متقاطع عبور داده می شودو با دوخت های مخصوص بر روی این نخ ها گلبرگ هایی را به طور جداگانه می دوزند که در پایان دوخت هر چهار گلبرگ تشکیل یک گل به نام گل اشرفی می دهند.

یکی دیگر از انواع این نوع دوخت ها « ستاره دوزی » است. به دوخت روی نخ های متقاطع عبور داده بر منفذ بزرگ نخ کش شده و بخیه های روی نخ کش گفته می شود.

سکه دوزی

دوخت های کاربردی سکه دوزی

این هنر معمولا با زنجیره دوزی ، زنجیره دوزی تک قلاب ، گره فرانسوی ، دندان موشی ، ساقه دوزی ، ساتن دوزی ، اشرفی دوزی ، شبکه دوزی ، ستاره دوزی و تور دوزی همراه می باشد.

نحوه نخ کشی سکه دوزی

در طول 3 نخ را می گذاریم ، 20 تار را بریده و می کشیم ، در عرض 3 نخ را گذاشته و 3 تا را بریده و می کشیم.

شیوه کار

این دوخت به وسیله نقشه و شمارش الیاف کتان صورت می گیرد. برای انجام این کار ، ابتدا نقشه مورد نظر را روی پارچه انتقال داده ، سپس قسمت هایی که باید تار و پود پارچه کشیده شود ، شمارش شده و نخ کشی می کنند. سپس اطراف جاهای نخ کشی شده را با دوخت دندان موشی ، زنجیره یا قلاب دوزی محکم می کنند.

در این رودوزی ، سادگی طرح از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. گاهی یک نخ به طور چهارخانه از پارچه کشیده می شود و سپس چهارخانه را به طور مایل مانند ژور پر می کنند.

چشمه دوزی را می توان با برودری دوزی و قلاب دوزی نیز انجام داد. در اصفهان بیشتر از نقش های قلمکار استفاده می کنند. گاهی نیز در بین چشمه دوزی ، طرح هایی همچون بته جقه را قلاب دوزی می کنند.

پارچه بعد از این رودوزی ، حالت تور به خود می گیرد.

موارد مصرف

در قدیم از این رودوزی در روبنده خانم ها به کار گرفته می شد ، آن قسمت از پارچه که در جلو چشم قرار می گرفت را سکمه دوزی می کردند تا دید بهتری داشته باشند. امروزه در تزئین لباس ، رومیزی ، روتختی ، سفره و پرده از آن استفاده می کنند.

ویژگی سکه دوزی (اشرفی دوزی)

پارچه یا لباسی که سکه دوزی می شوند بیشتر جنبۀ خود مصرفی دارد و علاوه بر آن جلوه خاصی به لباس می دهد.

این نوع پارچه های تزئین شده بیشتر در جشن ها مورد استفاده قرار می گیرند.

می توان از پارچه های سکه دوزی شده برای تهیه رو تختی، دیوار اتاق، قسمتهایی از لباس، کیف و … استفاده کرد که زینت خاصی به آن می بخشد.

برخی از انواع پارچه های سکه دوزی شده به اشکال هندسی مثلاً مثلث و یا لوزی مشاهده می شوند که دارای ابعاد بزرگ تر می باشند.

برای نگهداری این پارچه ها می توان آن ها را در برابر رطوبت مداوم، حرارت و آتش، اشعۀ مستقیم و مداوم خورشید، سفید کننده های شیمیایی و اشیای نوک تیز و بران محافظت کرد در صورتی که بهتر است از روش خشک شویی استفاده نمود .

منابع:

ایران انتیک

فارس اکو

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک