20/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

سوزن‌دوزی

آراستن سطح پارچه با استفاده از نخ هاي الوان يا اشیاي الوان با كمك سوزن يا قلاب

سوزن‌دوزی

آراستن سطح پارچه با استفاده از نخ هاي الوان يا اشیاي الوان با كمك سوزن يا قلاب را سوزن دوزی گفته میشود

سوزن‌دوزی

سوزندوزی یکی از صنایع دستی و هنرهای ایرانی است که در استان سیستان و بلوچستان ،اصفهان ، ترکمن و بعضی از مناطق دیگر ایران انجام می‌گیرد. طرح‌های سوزن‌دوزی‌ها بیشتر از رویاهای زنان بلوچ الهام می‌گیرد تا از طبیعتی که در آن زندگی می‌کنند. سوزن دوزی در شهرستان خاش در منطقه ایرندگان حتی شهرت جهانی دارد و بسیاری از طرح های زیبای سوزن دوزی بلوچستان از ایرندگان سرچشمه گرفته.

 

تاریخچه سوزن‌ دوزی

هشت هزار سال پیش مردمی که در غار کمربند در نزدیکی شهر بهشهر و در کنارهٔ جنوبی دریای خزر می‌زیستند به کشت غله و پرورش بز و گوسفند روزگار می‌گذراندند. آنان پشم گوسفندان را می‌چیدند و ظاهراً پارچه می‌بافتند و کار دوختن را نیز با سوزن‌های شاخک‌داری که به جا نهاده‌اند انجام می‌دادند.

در همان زمان در غرب فلات ایران در چتل هیوک واقع در ترکیهٔ امروزی فن بافندگی رواج پیدا کرد و در حفاری‌هایی که در آن منطقه انجام شد نحوهٔ تکامل آن کاملاً روشن شده‌است. در آن حفاری‌ها تکه‌هایی از چند دست‌بافت پیدا شد که به صورت سنگواره‌های زغال شده بر جای مانده بود و نمونه‌هایی از پارچه‌های مختلفی که به احتمال زیاد از کتان بافته شده بود اما بیشتر شبیه به پارچه‌های پشمی بود و نیز قطعات زری‌دوزی‌شده همانند قالب‌هایی که امروزه هم در این نواحی بافته شده‌است.

رومیزی سوزن‌دوزی

کمی بعد باز هم مدارکی دال بر فن بافندگی در ایران امروزی در تپه سیلک نزدیک کاشان به دست آمده‌است که مربوط به دو یا سه قرن پیش از آن است. غیر از این، مدارک بسیاری از جمله دوک‌های نخ‌ریسی یا لنگرهای ریسندگی بی‌شمار در حفاری‌های سراسر ایران به دست آمد که مؤید رواج بافندگی و سوزن‌دوزی در ایران در طول زمان‌های مختلف است.

سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران یکی از روش‌های دیرینهٔ تزیین جامه و بسیاری از منسوجات است که به‌نوعی در زندگی بشر کاربرد داشته و دارد. دست‌دوخت‌ها به‌جز جنبهٔ تزیینی و شناسنامه‌ای که دربرگیرندهٔ اقلیم و جامعهٔ پدیدآورنده‌اش است در بعضی از اوقات به دلیل عقاید مذهبی روی البسه جلوه‌گری می‌کرد. پیش از اسلام به جز جنبهٔ تزیینی، جنبهٔ طلسم‌گونهٔ آن نیز مطرح بوده‌است.

پس از ظهور اسلام در ایران رودوزی‌های سنتی ایران به حیات تأثیرپذیر خود همچنان ادامه می‌دهند و اگرچه تحولی شگرف در نقش‌های ایرانی پدید می‌آید اما خصوصیات ایرانی خویش را از دست نمی‌دهند. اعتقادات مذهبی هنرمندان در بعضی نقاط و پرهیز از شبیه‌سازی و همانند پردازی سبک جدید از نقش‌مایه‌های باستانی را به ارمغان می‌آورد و این نگرش در مناطق مختلف به گونه‌ای کاملاً متفاوت از یکدیگر جلوه‌گری می‌کند. دوختن کلمات قرآنی به خط کوفی برای حفاظت از شر شیطان و حوادث بد، یکی از تأثیرات آشکار در این هنر دیرینه‌است.

سوزن‌دوزی

ایلخانیان و تیموریان برخلاف دورهٔ قبل که همگی از شیوه‌های عمدهٔ ساسانی پیروی می‌کردند در صنعت نساجی دگرگونی کاملی پدیدآوردند و ابریشم‌دوزی، زری‌دوزی، پولک‌دوزی، ملیله‌دوزی، گلابتون‌دوزی و… بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت.

با ورود فرهنگ و هنر چینی به‌وسیلهٔ مغول، نقش‌هایی از گیاهان و گل‌های متأثر از هنر چینی در آثار این دوره تبلور می‌یابد. اگرچه از آن دوره اثری باقی نمانده‌است اما «فیلیس اگرمان» از روی مینیاتورهای آن دوره سوزن‌دوزی‌ها و گلدوزی‌های آن زمان به‌خوبی توصیف کرده‌است. در این زمان هنرمندان از طرح‌های محرابی، لچک ترنجی، هندسی برای تزیین پرده‌ها، لباس‌ها، چادرها و… استفاده می‌کردند.

در عصر صفویه همچون بسیاری از هنرها، انواع رودوزی‌ها نیز به اوج خود رسید و پیشرفت زیادی کرد تا حدی که باعث قطع نفوذ هنر چینی شد. از نقوش رایج این دوره می‌توان انواع بته‌جقه (قهر و آشتی، گل بادامی، مادر و بچه، بته ترمه، سه‌قلو، سه‌سر، درخت زندگی دوقلو، بته‌جقه شاخ گوزنی، انواع گل‌های اسلیمی و ختایی، شاه عباسی پیچکی، گل اناری، برگی و…) را نام برد.

سوزن‌دوزی

در عصر شاه عباس از تمام هنرمندان از جمله هنرمندانی که به امر رودوزی‌های سنتی مشغولند برای راه‌اندازی هنرهای سنتی و قدیمی به اصفهان دعوت می‌شود و صاحبان این مشاغل دارای اعتبار و شهرت اجتماعی بودند و حتی در آن زمان محله‌ای به نام مطرکاران یعنی قلابدوزها معروف بوده‌است.

اصولاً سوزن دوزی در ایران

اصولاً سوزن دوزی در ایران به سه شکل است. نخست نوعی سوزن دوزی که زمینه اساسی بافت کاملاً از بخیه پوشیده می شود. دوم دسته­ای که در آن زمینه مکمل نقش­هایی است که بر روی آن دوخته می­شود و گره سوم به نام کم کار نامیده می­شوند؛ که در آن فاصله نقش­ها زیاد است. در این گروه گاهی تزئینات جانبی نظیر سکه دوزی، آینه دوزی و…. به کار گرفته می­شود. سوزن دوزی ترکمن که بدان سیاه دوزی نیز اطلاق می شود؛ در بین ترکمن­ها به نام”کِشته” معروف بوده و در گذشته کاربرد فراوانی داشته است. در جامعه سنتی ترکمن، برای تزئین لباس­های مردان، زنان و کودکان و همچنین پرده­ها نیز از سوزن دوزی استفاده می­شد ولی امروزه سوزن دوزی عمدتاً در لباس­های زنان استفاده می شود. گستره جغرافیایی سوزن دوزی ترکمن را می­توان تمامی نقاط ترکمن نشین داخل و خارج ذکر کرد. گستره­ داخلی این هنر شامل استان گلستان و بخشی از خراسان است. سوزن دوزی ترکمن زنجیره­های فشرده و بسیار ریز می­باشد که در ترکمنی “سانجیم” نامیده می­شود. سطح رویین پارچه به وسیله این زنجیره­ها کاملاً پر می­شود. معمولاً برای شروع کار خط راستی به دور پارچه زنجیره دوزی می­شود که بدان “چکیم” می­گویند. سپس طرح موردنظر که بیشتر ذهنی می­باشد با استفاده از زنجیره پر می­شود. نوع این نقش­ها بیشتر به صورت اشکال منظم و تکراری بوده و شامل نمادها و طرح­هایی از گل و گیاه و نظایر آن می باشد.

کیف سوزن‌دوزی

شیوهٔ دوخت سوزن‌دوزی

در سوزن‌دوزی روی سطح پارچه‌های ساده طرح‌هایی را با نخهای رنگی ترسیم می‌کنند. این کار با کمک سوزن و قلاب انجام می‌شود و بخیه‌های ظریفی روی پارچه می‌دوزند.

در روش‌های اجرای سوزن‌دوزی تنوع زیادی وجود دارد. معمولاً برای سوزن‌دوزی از کارگاه گلدوزی (قابی به شکل مستطیل یا دایره برای صاف نگه داشتن پارچه) استفاده می‌شود. روی پارچه‌های کتان، زربافت، ابریشمی، پشمی و پنبه‌ای روش‌های مختلف سوزن‌دوزی اجرا می‌شود و در آن از نخ‌های ابریشمی، پشمی، الیاف مصنوعی، نخ گلابتون، نخ نقده، نخ ملیله و نخ سرمه استفاده می‌شود.

سوزن‌دوزی

استفاده از سوزن‌دوزی در لباس‌های درباری ایران

درباریان، از علاقه‌مندان به هنر سوزن‌دوزی بود. برخی لباس‌های درباری در دهه ۵۰ خورشیدی در منطقه ایرندگان بلوچستان دوخته‌شده و آراسته به سوزن‌دوزی بودند.

سوزن‌دوزی بلوچ

سوزن دوزی بلوچ

سوزن‌دوزی یا نخ‌دوزی یا گل‌دوزی یکی از روش‌های دیرینه آرایش جامه است، که خصوصا در میان زنان بلوچ هنری رایج است.

« سوزن دوزی بلوچ » یکی از رودوزی های زیبا و سنتی ایران و هنری بسیار زیبا و کاربردیست ، مختص به بلوچستان است که به آن « بلوچی دوزی » نیز می گویند. در طی این سوزن دوزی ، تمام یا قسمت اعظم پارچه از کوک و بخیه های رنگین پر می شود.

در غرب ایران، قطعاتی از منسوجات سوزن‌دوزی شده با نقش‌های پیچیده که تاریخ ساخت آن‌ها به شش هزار سال پیش از میلاد مسیح می‌رسد، پیدا شده است

سوزن دوزی اصفهان

سوزندوزی نقوش استفاده از نخ هاي ابريشمي و گاه پشمي ظريف، با رنگهاي شاد بر روي پارچه است

پیراهن سوزن‌دوزی

سوزن دوزی ترکمن

« سوزن دوزی ترکمن » که درمیان این اقوام به نام « کِشته » معروف بوده در گذشته کاربردهای فراوانی داشته و در جامعه سنتی ترکمن برای تزیین لباس های مردان ، زنان و کودکان، پرده ها استفاده می‌ شده است؛ اما امروزه بیشتردر لباس زنان دیده می‌شود. این سوزن دوزی زیبا به « سیاه دوزی » نیز معروف است.

منابع:

ویکی پدیا

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک