28/09/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

بنفشه سه رنگ

معرفی بنفشه سه رنگ

بنفشه که در فارسی قدیم به نام بنفسج نیز معروف بود، از گیاهان دارویی مشهوری است که در ملل مختلف از دیر باز مورد مصرف بوده است. در احادیث و روایات فراوانی از بنفشه و ارزش آن صحبت شده است. در فرهنگهای بزرگ مردم دنیا بنفشه الهام بخش بهار و نشانه فروتنی، کم رویی، نجابت و زندگی برتر است.

 

بنفشه سه رنگ

معرفی بنفشه سه رنگ

نام علمی : Viola tricolor

نام دیگر: Heartsease, Heart’s-ease, Johnny Jumpup, Johnny-jump-up

خانواده: خانواده بنفشه – Violaceae

فرم رشد: گیاه سالانه یا دوسالانه.

ارتفاع: 8-25 سانتیمتر (3.2-10 سانتیمتر). ساقه صعودی مستطیلی، معمولا شاخه دار، نازک.

گل: Corolla zygomorphic، معمولا رنگارنگ (بنفش، زرد و سفید، هر رنگ ممکن است ضعیف است و یا در همه وجود ندارد)، 1-2.5 سانتی متر (0.4-1.) گسترده؛ گلبرگ 5، کمترین مقدار با زرد. پرچم 5. Gynoecium با هم ترکیب شده است، تک مدل. گلهای انفرادی در محورها، نوک تیز.

برگ ها: جایگزین، کاملا کوتاه، پیش بینی شده است، با دندان های گرد (سیتا)، گاهی اوقات آبدار. گیاهان برگدار، عمیقا لوبیده، نوک لوب بزرگ، لانسولاتا، حاشیه ای دندانه دار.

میوه: کپسول 3 سوپاپ.

زیستگاه: حوضچه های سنگی تحت سلطه لیچه یا چابهار، مراتع خشک و شیب دار، حوزه ها، باغ ها، زمین های بتنی، زمین های شن و ماسه، سواحل ساحلی.

زمان گلدهی: مه-سپتامبر.

مواد غذایی خوراکی: گل؛ برگها.

استفاده از خوراکی: چای.

مقدمه

بنفشه که در فارسی قدیم به نام بنفسج نیز معروف بود، از گیاهان دارویی مشهوری است که در ملل مختلف از دیر باز مورد مصرف بوده است. در احادیث و روایات فراوانی از بنفشه و ارزش آن صحبت شده است. در فرهنگهای بزرگ مردم دنیا بنفشه الهام بخش بهار و نشانه فروتنی، کم رویی، نجابت و زندگی برتر است. در قدیم در مکاتب طبی غرب و شرق آن را عاملی برای تداوم عشق و مهر می دانستند و این معنا در ادبیات و متون طبی مختلف وجود دارد. در یونان قدیم از بنفشه برای تهیه داروی مهر افزا (معجون عشق) استفاده می شد، در چین هم این کار برد از بنفشه وجود داشت. بنفشه سه رنگ، اندام هوایی گلدار خشک شده گیاه ویولا تری کالر  از خانواده ویولاسه  یا بنفشه گان است که حاوی حداقل 4/1 درصد فلاونوئید بر حسب هایپروزید  باشد.

این گیاه دارویی به انگلیسی ویل پانسی ، هرتس ایز  و لوو این ادلنس، به فرانسوی ویولت  و پانسه سوواژ ، به زبان آلمانی آکرویلشن  و به عربی فرفیر یا زهره تالوث البری نام دارد. این گیاه دارویی بیشتر در نواحی معتدل جهان می روید. بنفشه در جدیدترین چاپ کتاب معتبر و بین المللی مارتیندل به عنوان درمان کننده سبوره و اختلالات پوستی و همچنین مؤثر در اختلالات گوارشی و تنفسی معرفی شده است.

در ایران باستان این گل نزد عشاق نشان یادآوری و فراموش نکردن یکدیگر بوده است. در ویس و رامین چنین آمده: (به رامین داد یک دسته بنفشه – به یادم آر گفتا این همیشه) در فرهنگ قدیم ایرانی بنفشه همواره محبوب بوده به طوری که متون قدیم بنفشه را متعلق به تیر (یکی از امشسپدان) می دانستند و برای آن جایگاه والایی قایل بودند. شعرا و حکیمان مانند حافظ، سعدی، مولوی، بیرونی، فرخی و منوچهری و.. در وصف بنفشه و تشبیه سازی آن با جمال جسمانی و روحانی فراوان مطلب گفته اند که خود آین موضوع می تواند سوژه یک مقاله جالب بشود. در فرهنگ باستان اروپا نیز همین مفهوم  برای گل بنفشه به کار وجود داشته است.

 

ریخت شناسی

بنفشه گیاهی است یک یا دو یا چند ساله، علفی و پایا و دارای برگ هایی که از محل مشترکی در ناحیه یقه خارج می‌شوند. این گیاه بدون ریزوم یا با ریزوم کوتاه، ساقه برخاسته و یا افراشته و معمولاً منشعب است. برگ های آن قلبی شکل، دارای دمبرگ دراز و واقع بر روی سطح زمین هستند، زیرا ساقه هوایی مشخص دراین گیاه وجود ندارد. درکناره دمبرگ آن، جوانه‌های جانبی ظاهر می‌شود. گلهای آن منفرد، زیبا و به رنگ بنفش، زرد، سفید، ارغوانی یا گلی و معطر است.

دمگل های دراز گل که از بین دمبرگ ها منشاء می‌گیرند، قبل از منتهی شدن به گل، حالت خمیده شبیه عصا پیدا می‌کنند. میوه‌های بنفشه پوشینه، کروی، پوشیده از کرک و محتوی دانه‌هایی به رنگ زرد با لکه‌ای سفید هستند. گل های زیبا و معطر بنفشه در اوایل بهار ظاهر می‌شود، درتابستان گلهایی عاری از گلبرگ در بین دمبرگ های آن ظاهر می‌شود که همیشه به حالت مخفی درآن باقی می ماند.

محل رویش

در مناطق معتدل اروپا و آسیا رویش دارد اما امروزه در مناطق مختلف جهان کشت داده می شود. بنفشه به طور طبیعی درشمال ایران به ویژه مناطق معتدل شمالی مانند رستم آباد گیلان، دره کندوان نزدیک چالوس و جنگلهای پیرامون رامسر رویش دارد. همچنین در اطراف تهران، طالقان و دماوند به صورت طبیعی وجود دارد. با توجه به این که امروزه به عنوان یک گل زینتی درباغچه‌ها کاشته می‌شود، می‌توان آن را دراکثر نقاط ایران مشاهده نمود.

 

 

 

اندام مورد استفاده

تمامی قسمت های بنفشه از جمله برگ، گل، دانه، ریشه، و سرشاخه‌های گل‌دار مصرف دارویی دارند. گل و اندام هوایی بنفشه دارای بوی مشخص و طعم تلخ است اما جوشانده آن مزه خوبی دارد. برای بدست آوردن گیاه اندام هوایی آن در زمان گلدهی جمع آوری می شوند.

 

ترکیبات شیمیایی

بنفشه دارای مواد ساپونینی، تاننی، سالیسیلاتها، الکالوئیدها، فلاونوئیدها و مواد معطر فرار است. این گیاه ارزنده دارای 065/0 تا حدود 3/0% اسید سالیسیلیک و مشتقات آن مثل استرمتیل و ویولوتوزید ، ویولوتوزین ، گلوکوزید و آرابینوزید استرمتیل اسید سالیسیلیک است. اسیدهای کربوکسیلیک فنلی مثل ترانس کافئیک اسید، ترانس وسیس – پاراکوماریک اسید و سایر اسیدهای آلی گیاهی نیز در این گیاه وجود دارد. حدود ده درصد موسیلاژ شامل گلوکز، گالاکتوز، آرابینوز و رامنوز در این گیاه گزارش شده است. بنفشه حاوی فلاونوئیدهایی مانند هایپروزید هم است.

سایر ترکیبات بنفشه که تاکنون شناسایی شده اند شامل کومارین، اومبلیفرون، اسید آسکوربیک  ویولانتین  و آلفا توکوفرول می باشند. در ریشه و اندام هوایی این گیاه مفید الکالوئید ویولین و امتین گزارش شده است. استاندارد عصاره و پودر بنفشه بر اساس گلیکوزید فلاونولی آن انجام می شود.

اثرات فارماکولوژیکی

اثر ضد التهاب و ضددرد عصاره آن طی مطالعات متعدد تأیید شده است، همچنین طی مطالعه ای اخیرا اثر ضد التهابی عصاره الکلی آن مشخص شده است. در یک گزارش علمی اثر تثبیت کننده دیواره موی رگها عصاره بنفشه گزارش شده است. در مطالعه اخیر اثر آنتی میکروبی اسانس اندام هوایی این گیاه دارویی گزارش شده است. اثرات فارماکولوژیک و درمانی گیاه در بیماریهای مختلف پوستی بالاخص آکنه و آگزما در آزمایشات بر روی حیوان (رات) به اثبات رسیده است. وجود مشقات اسیدهای آروماتیک به ویژه سالیسیلاتها را می توان از عوامل مهم تأثیر آن بر روی پوست و برطرف کردن عوارض جلدی دانست. اثرات آنتی اکسیدانی فلاونوئیدهای بنفشه نیز اخیراً مورد تأیید قرار گرفته است.

 

خواص داروئی و کار برد درمانی

با توجه به اعلام کتاب مارتیندل گل بنفشه به صورت پوستی دارای اثر لوکال در رفع اختلال پوستی به ویژه درمان سبوره است. همین منبع اثر گل بنفشه را در درمان اختلالات تنفسی و گوارشی تائید نموده است. در بیماریهای پوستی اثر ترمیم کننده و مسکن آن گزارش شده است. ریشه بنفشه اثر کاتاریک و امتیک دارد.

در بسیاری از ناراحتی های پوستی، از بثورات پوستی ناشی از ادرار تا زخم واریسی کار برد دارد. برای تقویت و استحکام عروق خونی اثرات خوبی دارد و بر طرف کننده تائید شده اختلال تنفسی و سرفه است. این ظیف اثر درمانی مربوط به تنوع مواد متشکله بنفشه است که در این مقاله به آن اشاره شده است.

ضد التهاب، ضد بنفشه مرطوب، تند، سرد واندکی تلخ است و دارای ویژگی هایی چون : خلط آور، محرک، تومور، ضد رماتیسم، ملین، ضد میکروب و تثبیت کننده دیواره مویرگ ها است.

شربت تهیه شده از دم کرده آن را برای درمان سرفه می‌توان استفاده کرد. به دلیل غنی بودن از مواد صابونی خلط ‌آورخوبی است.

 

موارد مصرف در طب سنتی

در طب ایرانی بنفشه با ویژه گی سرد و تر شناخته می شود. از زمان قدیم دو گونه بنفشه (بنفشه سه رنگ و بنفشه معطر) کار برد طبی داشته است. هومر نقل می کند که چگونه یونانی ها برای تعادل چشم از آن استفاده می کردند در حالی که پلینی آنرا برای جلو گیری از سرگیجه و سر درد توصیه کرده است. دیوسکوریدوس حکیم بزرگ و نامی یونان باستان ضماد برگ بنفشه با آرد جو را مبرد دانسته و برای درمان آماس سوداوی مانند ورم گرم چشم و التهاب دستگاه گوارشی و تنفسی مفید می داند.

طی قرون متمادی بنفشه در مکاتب طبی مختلف به عنوان یک منبع درمانی مورد مصرف بوده است. اثر آن برای رفع تنگی نفس و درمان آسم مدتها است که شناخته شده است. از قدیم مصرف پوستی بنفشه برای درمان سبوره و اگزما توسط حکمای طب قدیم توصیه می شد. منابع طب سنتی بنفشه را در درمان اپی لپسی، التهاب و یبوست موثر دانسته اند. همچنین اثرات ضد آرتریت روماتوئیدی و دیورتیکی برای این گیاه دارویی در منابع طب سنتی مطرح شده است.

در طب ایرانی و احادیث اسلامی مطالب بسیاری درباره بنفشه است. قانون حکیم ابن سینا بنفشه و مربای آنرا برای رفع اختلال تنفسی و گرفتگی سینه و به ویژه مربای آنرا برای درمان سرفه گرم توصیه کرده است. ابن ماسویه شربت بنفشه را مدر و سودمند برای کلیه و مصرف گل یا عطر تازه آن را مفید برای التهاب سوداوی می داند. حکیم رازی مربای بنفشه را برای کاهش امیال جنسی و درمان سرفه مفید می داند. بنفشه بر اساس منابع مکرر طب سنتی برای رفع سر درد و تب مفید است و به صورت ترکیبی در دم کردنی چهار گل حتی در زمان کنونی به فراوانی کاربرد دارد.

 

خواص درمانی بنفشه سه رنگ

– بنفشه سه رنگ چون دارای خاصیت خلط آوری است در درمان برخی التهابات دستگاه تنفسی مثلا برونشیت کاربرد دارد. برای این منظور بهتر است دو قاشق غذاخوری از پودر خشک گیاه را در نیم لیتر آب جوشانده و با اضافه کردن مقداری شیر و عسل به آن آنرا میل نمایید.

– بنفشه سه رنگ است که در طب سنتی در انواع بیماری‌ها از جمله: بیماری تنفسی، سیاه سرفه، زکام و علائم دیگر سرماخوردگی استفاده می‌شود و به صورت خوراکی یا موضعی برای درمان بیماری‌های پوستی، روماتیسم، ورم مثانه، شب ادراری، بی‌خوابی و سفت شدن رگ‌ها به کار می‌رود. طب سنتی

– یكی دیگر از موارد استفاده این گیاه كه سالیان دراز معمول بوده، به عنوان ادرار آور، معرق، آرامبخش و تسكین دهنده است. چون بنفشه سه رنگ دارای موسیلاژ می باشد، خاصیت ضد سرفه دارد. همچنین، اثر پاك و تصفیه كننده خون را برای آن قائل بوده اند.

– بنفشه سه رنگ به صورت موضعی در درمان برخی از بیماریهای پوستی مانند بیماریهای سبوره ای، اگزوما و آکنه و شوره پوست سر نوزادان مورد استفاده قرار می گیرد. با توجه به کار بردهای مهم لوکال اسانس و روغن بنفشه سه رنگ در بیشتر کشورها فرآورده بهداشتی و آرایشی از بنفشه به صورت گالینیک یا صنعتی و به اشکال صابون، شامپو، کرم، عطر و سایر فرم های مورد نیاز وجود دارد.

– برای درمان رماتیسم می توان از کمپرس دم کرده بنفشه سه رنگ بر روی موضع روزی دوبار استفاده نمود.

– دم کرده ریشه آن قی آور است و اسهال خونی در کودکان را درمان می کند. طب سنتی

نحوه و میزان مصرف

شربت تهیه شده از دم کرده اندام هوایی برای درمان سرفه روزانه سه قاشق غذا خوری مصرف می شود. از دهان شویه آن یرای اثر آنتی سپتیکی و ضد التهابی می توان استفاده کرد. تنتور این گیاه دارویی برای اختلال تنفسی و تقویت جدار عروق به خصوص موی رگها مفید است.

دم کرده یا جوشانده گل بنفشه 5/1 گرم در یک فنجان آب سه بار در روز می تواند مصرف شود، همچنین دو قاشق غذاخوری از پودر گیاه را در نیم لیترآب جوشانده و با اضافه کردن مقداری شیر و عسل مصرف می‌کنند.

برای مصرف لوکال اندام هوایی پودر و از آن مرهم، کرم یا ضماد تهیه می شود که برای اختلال پوستی مفید است. کرم آن برای رفع بثورات پوستی و اگزمای خارش دار مفید است.

 

احتیاط و هشدار

از مصرف مقادیر زیاد خودداری شود زیرا به دلیل مواد صابونی که دارد می تواند منجر به حالت تهوع و استفراغ شود.

 

منع مصرف

تاکنون گزارش از منع مصرف بنفشه مشاهده نشده است.

 

مصرف غذایی

مربای بنفشه برای ایام سرما و گرفتگی سینه یک غذای مناسب و مفید و در عین حال معطر است. در صنایع غذایی به عنوان معطر کننده مورد استفاده قرار می گیرد.

کاربرد بهداشتی و آرایشی

بنفشه سه رنگ به صورت موضعی در درمان برخی از بیماریهای پوستی مانند بیماریهای سبوره ای، اگزوما و آکنه و شوره پوست سر نوزادان مورد استفاده قرار می گیرد. با توجه به کار بردهای مهم لوکال اسانس و روغن بنفشه در بیشتر کشورها فرآورده بهداشتی و آرایشی از بنفشه به صورت گالینیک یا صنعتی و به اشکال صابون، شامپو، کرم، عطر و سایر فرم های مورد نیاز وجود دارد.

 

میزان مصرف :

جهت آماده کردن دم کرده گیاه بنفشه باید از ۲۰ تا ۲۵ گرم گل خشک گیاه در یک لیتر آب مصرف نمود.

به منظور درمان اگزمای پوست ۶ تا ۸ گرم برگ و گل خشک را در ۲۵۰ گرم آب ۸ ساعت خیس نموده  و به میزان یک سوم وزن آن قند وشیر اضافه می نمایید و میجوشانند تا حل گردد. سپس از این محلول جهت از بین بردن اگزما مصرف نمایید.

منابع:

طب سنتی ایرانی اسلامی

saes

ساعت 24

عصر ایران

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک

نویسنده:حامدخباز