30/10/2020

نمیک

گروه پژوهشی توسعه فناوری نمیک

زرتشتی دوزی

(رودوزي لباس سنتي زرتشتیان) خصوصاً لباس عروس( با استفاده از انواع تکنیك هاي رودوزي و نقوش خاص) طاووس، خورشید و ..

زرتشتی دوزی

(رودوزي لباس سنتي زرتشتیان) خصوصاً لباس عروس( با استفاده از انواع تکنیك هاي رودوزي و نقوش خاص) طاووس، خورشید و ..

زرتشتی دوزی

این دوخت که به زرتشتی دوزی یا گبر دوزی معروف است ، نوعی دوخت می باشد که مخصوص بانوان زرتشتی است و پیشینه آن به پیش از اسلام می رسد و در یزد رواج داشته است و توسط زرتشتیان نیز ابداع گردیده است.

زرتشتی دوزی چیست

زرتشتی دوزی یا گبردوزی ، یکی از صنایع دستی سنتی و زیبای ایران است . همان گونه که از نام این رودوزی سنتی پیداست هنری مرتبط با زرتشتیان ایران می باشد و توسط زرتشتیان ابداع گردیده است .

زرتشتی دوزی

تاریخچه زرتشتی دوزی

نقوش طاق بستان و سایر آثار حجاری مربوط به ایران پیش از اسلام گواه علاقه مندی ایرانیان آن زمان به بافت و دوخت های ظریف می باشد و به طوری که نوشته اند ” این وابستگی و دوخت و دوزها براقوام دیگر، از اروپا گرفته تا چین و ژاپن اثر گذاشته ”

از آثار باستانشناسی و نقوش طاق بستان در می یابیم که در زمان ساسانیان، زرتشتیان به بافتهای ظریف علاقه فراوان داشته و بر فن بافند گی اقوام دیگر، از اروپا تا چین و ژاپن اثر نهاده و مردم عادی نیز این علاقه به پارچه های ریزباف را پایدار نگهداشته و مهارت در سوزن دوزی را ارج می نهادند، بطوریکه مهارت دختران در سوزن دوزی بخشی از جهیزیه ایشان بشمار می رفت.

در گذشته اندکی پس از زاده شدن فرزند دختر، کار دوختن جامه عروسی او آغاز می شد. سالها وقت لازم بود تا گلدوزی لباس عروس به پایان رسد و آنرا به یک اثر هنری مبدل کند.

زرتشتی دوزی

طرح و نقش زرتشتی دوزی

در گذشته رسم بوده که زرتشتیان کمی پس از تولد فرزند دختر، کار دوخت جامه عروسی او را آغاز می کردند . طی چند سال جامه ی عروس با گلدوزی های زیبا به پایان می رسید و به یک اثر هنری جالب مبدل می شد . اکنون نیز زرتشتیان جامه های سنتی خود را حفظ کرده اند . و درحال حاضر، هنوز این هنر نزد زتشتیان یزد و کرمان رواج دارد و فراوان می توان خانواده هایی را یافت که اندکی پس از تولد فرزندشان کار دوختن جامه های عروسی وی را آغاز می کنند و سال ها وقت صرف می نمایند تا لباس عروسی دخترشان حالت یک اثر هنری را داشته باشد .

گبردوزی معمولا با نخ ابریشمی الوان روی پارچه های ریز بافت انجام می شود و نگاره های رایج را بیشتر تصاویر : درخت ، طاووس ، گل ، نقوش هندسی و محرماتی تشکیل می دهد . نقوشی که با ابریشم الوان دوخته می شود به قدری ظریف است که بخیه های آن را فقط با ذره بین می توان دید و یکی از ویژگی های این نوع دوخت ترکیب و هم آهنگی کامل رنگ هاست .

لباس زرتشتی دوزی

زرتشتی روی لباس

دوخت های انجام شده که بر روی لباس با نخ ابریشم تابیده صورت می گیرد و مستلزم زحمات بسیاری است . پای شلوارهای گبردوزی شده را با نوارهای نازکی از پارچه های مختلف رنگی می دوزند نقوش گلها را روی این نوارها به صورت خیلی ظریفی با ابریشم دوخته شده است . در کنار آن ها به طور متناوب تکه های رنگارنگ پارچه ابریشم یا چیت گلدار روشن دوخته شده است .

لبه ی شلوار گبر دوزی شده که دارای پهنای زیادی است در قسمت زانو جمع شده و مانند بادکنکی به نظر می آید ، گبردوزی بیشتر با دوخت های : ترکیبی ، ساقه دوزی ، توپردوزی ، دندان موشی و زنجیره دوزی می باشد . دیگر دوخت های به کار رفته در کبر دوزی عبارتند از :

دوختی که برای پیراهن به کار می رود .

شیلونه ، دوختی است که روی شلوار به کار می رود . از دوخت های مورد استفاده در این دوخت ، پتک دوزی است ( حلقه زنجیره ای ایجاد می کنند و چهار طرفش را بخیه می زنند و روی آن را هم به همین شکل ، تا به صورت دایره در آید )

نقطه دوزی که به صورت ضربدری ریز است که بر روی کار می دوزند .

تنبل دوزی به بخیه هایی که تک زنجیره می باشند اطلاق می شود .

یراق دوزی که یراق را روی پارچه گذارده و روی آن را می دوزند .

ساتن دوزی دوختی مانند ابریشم دوزی است که بخیه ها کنارهم و یکسان به کار می رود

زرتشتی دوزی

زرتشتی دوزی یا گبر دوزی در قسمتهای مختلف پوشاک زرتشتیان دوخته می شود :

لچک :

کلاهک بانوان زرتشتی است که پارچه ای سه گوش از پارچه های زری و مخمل و یا ابریشم می باشد که با آستر دوخته می شود، دوگوشه این لچک را که در پشت سرقرار میگیرد بوسیله قیطان به هم می پیوندند .

مکنا :

که از پارچه ای رنگین تهیه می شود که طول آن حدود ۵/۳ و عرض ۱متر است و روی لچک استفاده می شود .

زرتشتی دوزی

شلوار بانوان زرتشتی :

ساقهای این شلوار از تکه های باریک و الوانی تشکیل می شود که به یکدیگر دوخته شده است و بر روی آن گبر دوزی انجام می گیرد این شلوارها بسیار گشاد بوده و بلند تا مچ پا که در کمر و مچ پا به وسیله بندی جمع می شده است.

قسمت بالای این شلوار که سوزن دوزی نشده در زیر لباس پنهان می شود .

با وجود جزئیات زیادی که این نقوش دارند اما طول هیچکدام از آنها بیشتر از ۵/۱ سانتیمتر نیست .

زرتشتی دوزی

پیراهن بانوان زرتشتی معروف به پیراهن تیر و سیخ :

برای تهیه این پیراهن از پارچه های خوشرنگ که تا زانو یا کمی زیر زانو بوده است و قد آن را به صورت عمودی از زیر سینه تا پایین با تکه هایی که به صورت ترک ، ترک و رنگارنگ است ترکیب می کنند و گبر دوزی بر روی این ترک ها انجام می گرفته است .

در حال حاضر از پارچه های متداول در بازار استفاده می شود .

زرتشتی دوزی

تافته‌های رنگی

پیش از این نگاره‌های روی پارچه‌های چیت یا ابریشمی که خود می‌بافتند گلدوزی می‌شد. ولی اکنون از تافته‌های رنگی مثل سبز یشمی‌، زرد قناری، بنفش، زرشکی، آبی، قرمز، مشکی، و پارچه کتانی یا لایی برای استواری بیشتر و آسانی کار سوزن‌دوزی استفاده می‌شود.

موبد زرتشت

رنگ سبز:

در آیین زرتشتی و فرهنگ ایرانی‏، رنگ سبز نشان زندگی، بالندگی و سربلندی است. [نیکنام ، ۱۳۷۹، موسسه فرهنگی و انتشاراتی فروهر، ص۶۱ پاورقی] در دین زرتشت، رنگ سبز بسیار سپند (مقدس) است تا جایی که عروس بیشتر لباس سبز می‌پوشد و پارچه‌ی توری سبزرنگ روی سر می‌اندازد و داماد، کلاه به رنگ سبز بر سردارد و روی شانه‌ی راست دستمال سبز می‌اندازند و روی آن پشتی قرار می‌دهند. حتی سفره ای که در برابر عروس و داماد گسترده می‌شود سبز رنگ است.

درخاکسپاری، بزرگ‌ترین فرزند فرد درگذشته در حالی که دستمال سبزی بر بازوی دست راست خود بسته است، حرکت می‌کند. این کار نشانه آن است که زندگی در این خاندان پایستگی خواهد داشت.

موبدان زرتشت

رنگ سفید:

در آیین زرتشتی رنگ سفید نشانه‌ی پاکی است و در اوستا نیز به عنوان رنگ وهومن و نماد دین بدان اشاره شده است.

در استوره‌های ایرانی آمده است که زمانی که زرتشت سرگرم اجرای آیین دینی بهار بود و در کنار رودخانه دایتی به نیایش می‌پرداخت‏، پس از چهارمین بار که از آب بیرون آمد، بهمن را از سمت جنوب دید که به سوی او می‌آید و شاخه سفیدی در دست داشت که نماد دین بود. [آموزگار- تفضلی ، ۱۳۸۶ ، نشر چشمه ، ص۴۰]

تافته‌های رنگی

موبدان لباس سفید برتن دارند.

در سوگواری‌‌ها همگان لباس سفید می‌پوشند.

رنگ سرخ:

در آیین زرتشتی رنگ سرخ نماد ایزد مهر و دمیدن خورشید است. از سویی رنگ آتش است که آتش در نزد زرتشتیان سپند است.

در این دوخت طرح سرو نماد آزادگی ، طرح شیلونه نماد چرخ زندگی ، طرح گل آفتاب گردان نماد برکت وخوش یُمنی ، گل میخک نماد خیر وبرکت ، طرح درخت نخل و شتر هردو نماد استواری و صبر و طرح ماهی نماد روشنایی و روانی زندگی است.

به راه های گلدوزی شده، اصطلاحاً تیر و به راه های که با پارچه طرح دار که اکثراً پارچه چیت چینی یا هندی است اصطلاحاً سیخ می‌گویند .

راه ها به اندازه پنچ تا هفت سانتی متر است.

کناره درزهای تیر و سیخ با نخ در قدیم چند لا ابریشم می دوختند ولی امروزه با نخ عمامه شیرازه دوزی می کنند که بدین روش که نخ را گذاشته و روی آنرا با نخ نقده بست می‌زنند. این کار باعث زیبایی کنار تیر و سیخ ها و همچنین باعث محکم شدن درزها می‌شود.

در طراحی روی تیرها به شکلی که می‌بینید، طرح‌ها ابتدا در دو طرف تیر ، بعد وسط دوباره تکرار طرح قبلی درست در بالای آن انجام می‌شود و طرح‌ها بدین نحو تکرار شده تا تمامی تیر پر شود.

رنگ‌های مورد استفاده در گلدوزی سفید، قرمز، سبز، بنفش، زرد، آبی و سیاه می‌باشد.

شیلونه در واقع طرح دایره ای است. چون به شکل دایره است به شکل چرخ زندگی یا دنیا معنی می‌شود.

سوزن‌دوزی در پوشاک زرتشتیان

سوزن‌دوزی در پوشاک زرتشتیان

سوزن دوزی در قسمت‌های مختلف پوشاک زرتشتیان دوخته می‌شود که عبارتند از:

لباس زرتشتی
پیراهن بانوان زرتشتی

برای تهیه این پیراهن از پارچه‌های خوشرنگ که تا زانو یا کمی زیر زانو و قد آن را به صورت عمودی از زیر سینه تا پایین است که با تکه‌های به صورت ترک و رنگارنگ ترکیب می‌کنند و زرتشتی‌دوزی روی این ترک‌ها انجام می‌گرفته است. در حال حاضر از پارچه‌های متداول در بازار استفاده می‌شود. در گذشته از پارچه‌های رنگارنگ ابریشم بهره برده می‌شد که از دست بافته‌های خودشان بوده و پارچه‌های روشن بافت چیت که اغلب از کشورهای روسیه و هند آورده می‌شد و بیشتر طرح‌های گل ریز داشتند. این تکه‌های ابریشم رنگی و پارچه‌های چیت یکی در میان کنار هم قرار می‌گرفته و دوخته می‌شدند که پارچه‌ی حاصل را «تیر و سیخ» می‌نامند.

لباس زنان زرتشت

 

نقوش زرتشتی دوزی

نقوش متنوعی در زرتشتی‌دوزی استفاده می‌شود؛ نقوش گیاهی مانند “درخت زندگی”، “درخت سرو”، “سرو خمیده”، “گل میخک”، نقوش حیوانی مانند “طاووس”، “خروس”، “مرغ”، “هدهد” و “ماهی” یا نقوش هندسی مانند “مربع” و “دایره” از جمله آن‌هاست.ودراطراف اين نقوش به وسيله دوخت هاي ريز و كوچك مثل ستاره يا گل تزيين مي گردد كه گاهي براي ديدن اين نقوش استفاده از ذره بين لازم مي شود.

لباس زنان زرتشت

ابزار مورد نیاز زرتشتی دوزی

انواع نخ هاي ابريشم خام – انواع نخ هاي گلدوز دستي – انواع نخ هاي پلي استر – انواع نخ هاي ابريشمي و پشمي و پنبه ظريف -انواع نخ هاي گلابتون ظريف – انواع پارچه هاي ساده – رنگين و گلدار ابريشمي – پشمي و پنبه اي و انواع – پارچه هاي زربافت ابريشمي – انواع سوزن – ميز كار ونور – اطو و ميز اطو – فندك يا كبريت – خط كش – سوزن نخ كن – انگشتانه – ذره بين – چراغ مطالعه

موارد مصرف

علاوه بر تزئین لباس عروس برای تزئین سفره ، دستمال سفره ، کوسن ، کیف و … به کار می رود.

منابع :

سایت کجا رو

ارک توریسم

بام میبد

صنایع دستی

دانشنامه نمیک از تمامی هنردوستان ،اساتید ایران برای پیشرفت ایران عزیزمان در تمامی زمینه ها دعوت به همکاری می نماید شما عزیزان با با دادن نظر و ارسال اطلاعات تکمیلی خود در این زمینه برای پیشرفت کشور عزیزمان در علم و فن آوری میتوانید باعث پیشرفت و تکامل کشور شوید

راهای ارتباط با ما

ایمیل : info@nmik.ir

برای سهولت ارسال نظرات و ارتقاء دانشنامه شما همچنین میتوانید متن و عکسهای خود را در وات ساپ با این شماره :09014465636 ارسال نمایید.

با تشکر تیم نمیک